Işlab çiqarişni ixtisoslaştiriş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 442–443-b. — ziyouz.com
Işlab çiqarişni ixtisoslaştiriş — korxona, kompaniya yoki ularning biror tarkibiy qismining asosiy faoliyatini tor doiradagi mahsulot, tovarlar va xizmatlar i.ç.ga yönaltiriş. Ma'lum mahsulot işlab çiqaradigan xöjalik sohalari va korxonalarning şakllanişida öz ifodasini topadi. Tarixiy taraqqiyot davomida sanoat, q.x., quriliş va b. sohalarda ixtisoslaşiş paydo böldi. Öz navbatida, bulardan yana yangi ix-tisoslaşgan sohalar ajralib çiqmoqda. Sanoatda ixtisoslaşuv tayyor mahsulot, detal va qismlar, texnologiya böyiça bölişi mumkin. Maşinasozlikda qismlar (detallar) böyiça ixtisoslaşuv avtomobilsozlik, transportsozlik va aviatsiya sanoatida köp uçraydi. Natijada yiğiş korxonalari — kooperatsiya asosida mahsulot işlab çiqaradigan korxonalar kengayib boradi. Ixtisoslaşgan sohalar va korxonalar bir xil mahsulot işlab çiqaradi, ularning öziga xos texnologiya jarayoni va ixtisoslaşgan kadrlari böladi. Ixtisoslaştiriş jarayonining taraqqiyoti ijtimoiy i.ç. ning ösişi, işlab çikaruvçi kuçlarning rivojlanişi b-n belgilanadi. Öz navbatida ixtisoslaştiriş işlab çiqaruvçi kuçlarning rivojlanişiga yordam beradi.
I.ç.i. korxonalar işini samarali taşkil etiş hisoblanib, binolardan, asbob-uskunalardan, materiallardan bekam-köst foydalanişda, fan va texnikaning eng yangi yutuklarini joriy etişda, takomillaşgan maxsus maşina va asboblarni qöllaşda, mehnat unumdorligini oşirişda, mahsulot i.ç. xarajatlarini tejaşda katta sa-mara beradi. I.ç.i. ning samaradorligi korxonani ixtisoslaştiriş tufayli yillik mahsulot i.ç. hajmiga ketgan xarajatlarni ixtisoslaştirişdan oldingi i.ç. hajmi xarajatlariga taqqoslaş yöli b-n aniqlanadi.
Özbekistonda «Toşkent traktor zavodi», «Toşkent aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi» aksiyadorlik ja-miyatlari, Asaka avtomobil zavodi (unga ehtiyot qismlar yetkazib beruvçi qator qöşma korxonalar) va b. ixti-soslaştirilgan korxonalar hisoblanadi.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИ ИХТИСОСЛАШТИРИШ — корхона, компания ёки уларнинг бирор таркибий қисмининг асосий фаолиятини тор доирадаги маҳсулот, товарлар ва хизматлар и.ч.га йўналтириш. Маълум маҳсулот ишлаб чиқарадиган хўжалик соҳалари ва корхоналарнинг шаклланишида ўз ифодасини топади. Тарихий тараққиёт давомида саноат, қ.х., қурилиш ва б. соҳаларда ихтисослашиш пайдо бўлди. Ўз навбатида, булардан яна янги их-тисослашган соҳалар ажралиб чиқмоқда. Саноатда ихтисослашув тайёр маҳсулот, деталь ва қисмлар, технология бўйича бўлиши мумкин. Машинасозликда қисмлар (деталлар) бўйича ихтисослашув автомобилсозлик, транспортсозлик ва авиация саноатида кўп учрайди. Натижада йиғиш корхоналари — кооперация асосида маҳсулот ишлаб чиқарадиган корхоналар кенгайиб боради. Ихтисослашган соҳалар ва корхоналар бир хил маҳсулот ишлаб чиқаради, уларнинг ўзига хос технология жараёни ва ихтисослашган кадрлари бўлади. Ихтисослаштириш жараёнининг тараққиёти ижтимоий и.ч. нинг ўсиши, ишлаб чикарувчи кучларнинг ривожланиши б-н белгиланади. Ўз навбатида ихтисослаштириш ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланишига ёрдам беради.
И.ч.и. корхоналар ишини самарали ташкил этиш ҳисобланиб, бинолардан, асбоб-ускуналардан, материаллардан бекам-кўст фойдаланишда, фан ва техниканинг энг янги ютукларини жорий этишда, такомиллашган махсус машина ва асбобларни қўллашда, меҳнат унумдорлигини оширишда, маҳсулот и.ч. харажатларини тежашда катта са-мара беради. И.ч.и. нинг самарадорлиги корхонани ихтисослаштириш туфайли йиллик маҳсулот и.ч. ҳажмига кетган харажатларни ихтисослаштиришдан олдинги и.ч. ҳажми харажатларига таққослаш йўли б-н аниқланади.
Ўзбекистонда «Тошкент трактор заводи», «Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси» акциядорлик жа-миятлари, Асака автомобиль заводи (унга эҳтиёт қисмлар етказиб берувчи қатор қўшма корхоналар) ва б. ихти-сослаштирилган корхоналар ҳисобланади.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.