Işlab çiqarişni kooperatsiyalaş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 443–444-b. — ziyouz.com
Işlab çiqarişni kooperatsiyalaş — i.ç. ni taşkil qiliş şakli, ma'lum bir mahsulotni hamkorlikda tayyorlaş uçun korxonalar örtasida maxsus i.ç. aloqalari. Ijtimoiy mehnat taqsimoti çuqurlaşgan sari I.ç.k. rivojlanib boradi va u, birinçi navbatda, korxonalarning çeklangan turdagi mahsulot, mahsulot qismlarini i. ç.ga ixtisoslaşuvida körinadi. Bu jarayon korxonalar örtasida raqobat kuraşini x.am oşiradi.
I.ç.k. ixtisoslaştiriş şakllaridan biri bölib, korxona va tarmoqlar örtasidagi aloqalar ixtisoslaştirişning kengayişiga, yangi tarmoqlar vujudga kelişiga, eskilarning bölinib ketişiga sabab böladi (q. Işlab çitsarişni ixtisoslaştiriş). Kooperatsiyalaş xalq xöjaligida i.ç. imkoniyatlarini oşiruvçi vosita bölib, i.ç. quvvatlaridan yaxşiroq foydalanişga, i.ç. jarayonini tezlaştirişga, mahsulot tannarxini pasaytirişga imkon beradi, natijada mehnat unumdorligi oşadi. I . ç . k. agre-gatlar böyiça (predmetli) kooperatsiyalaş (murakkab maxsulot işlab çiqaruvçi boş korxonaga bir qator korxonalar şu mahsulotni tayyorlaş uçun zarur bölgan qismlar, mas, motor, nasos, kompressor va b. lar yetkazib beradi), detallar böyiça kooperatsiyalaş (bunda qator ixtisoslaşgan korxonalar boş korxonaga detal va qismlar — podşipnik, porşen, gilza, silindr, reduktor va b. yetkazib beradi); texnologik (bosqiçli) kooperatsiyalaş (bir korxona ikkinçisi uçun alohida tex-nologik jarayonlar va işlarni ba-jarib beradi) kabi körinişlari bor.
Hududiy jihatdan kooperatsiyalaşning mahalliy (şu xududning özidagi i.ç. korxonalari örtasidagi aloqa) va mintaqaviy (bir neça hududlardagi i.ç. korxonalari örtasidagi aloka) şakllari bor. Kooperatsi-yalaşgan aloqalar vaqt jihatidan d o -i m i i (bunda korxonalar i.ç. xarakteriga köra, özaro boğlangan böladi, ya'ni muayyan mahsulotning bir qismi birinçi korxonada tayyorlansa, boşqa qismi ikkinçi korxonada tayyorlanadi) yoki vaqtinçalik (bunda korxonalar bir-biri b-n ehtiyojga köra, vaqtinça boğlanadi) bölişi mumkin. Kooperatsiyalaşgan aloqadagi korxonalar soni va tayyor mahsulot tannarxida kooperatsiya orqali yetkazilgan de-tallar, uzellarning salmoği I.ç.k. da-rajasi körsatkiçlari hisoblanadi. I.ç.ni ixtisoslaştiriş rivojlangan sari kooperatsiyalaşgan aloqalar ham rivojlanib boradi. Bu jarayon avtomo-bilsozlik, traktorsozlik, aviasozlik kabi sohalarda yaqqol körinadi. Mac, dunyoga maşhur «Toyota» avtomobil kompaniyasi minglab kiçik va örta kompaniyalar b-n kooperatsiyalaşgan holda hamkorlik qiladi.
Özbekistonda I.ç.k. maşinasozlik, oziq-ovqat, töqimaçilik, quriliş materiallari kabi sanoat tarmoklarida, q.x. da yaxşi rivojlangan. Mac, paxta teradigan maşinalar, traktorlar, samolyotlar, oziq-ovqat i.ç. da köplab mustaqil korxonalar özaro kooperatsiya aloqalariga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИ КООПЕРАЦИЯЛАШ — и.ч. ни ташкил қилиш шакли, маълум бир маҳсулотни ҳамкорликда тайёрлаш учун корхоналар ўртасида махсус и.ч. алоқалари. Ижтимоий меҳнат тақсимоти чуқурлашган сари И.ч.к. ривожланиб боради ва у, биринчи навбатда, корхоналарнинг чекланган турдаги маҳсулот, маҳсулот қисмларини и. ч.га ихтисослашувида кўринади. Бу жараён корхоналар ўртасида рақобат курашини х.ам оширади.
И.ч.к. ихтисослаштириш шаклларидан бири бўлиб, корхона ва тармоқлар ўртасидаги алоқалар ихтисослаштиришнинг кенгайишига, янги тармоқлар вужудга келишига, эскиларнинг бўлиниб кетишига сабаб бўлади (қ. Ишлаб чицаришни ихтисослаштириш). Кооперациялаш халқ хўжалигида и.ч. имкониятларини оширувчи восита бўлиб, и.ч. қувватларидан яхшироқ фойдаланишга, и.ч. жараёнини тезлаштиришга, маҳсулот таннархини пасайтиришга имкон беради, натижада меҳнат унумдорлиги ошади. И . ч . к. агре-гатлар бўйича (предметли) кооперациялаш (мураккаб махсулот ишлаб чиқарувчи бош корхонага бир қатор корхоналар шу маҳсулотни тайёрлаш учун зарур бўлган қисмлар, мас, мотор, насос, компрессор ва б. лар етказиб беради), деталлар бўйича кооперациялаш (бунда қатор ихтисослашган корхоналар бош корхонага деталь ва қисмлар — подшипник, поршень, гильза, цилиндр, редуктор ва б. етказиб беради); технологик (босқичли) кооперациялаш (бир корхона иккинчиси учун алоҳида тех-нологик жараёнлар ва ишларни ба-жариб беради) каби кўринишлари бор.
Ҳудудий жиҳатдан кооперациялашнинг маҳаллий (шу худуднинг ўзидаги и.ч. корхоналари ўртасидаги алоқа) ва минтақавий (бир неча ҳудудлардаги и.ч. корхоналари ўртасидаги алока) шакллари бор. Коопераци-ялашган алоқалар вақт жиҳатидан д о -и м и и (бунда корхоналар и.ч. характерига кўра, ўзаро боғланган бўлади, яъни муайян маҳсулотнинг бир қисми биринчи корхонада тайёрланса, бошқа қисми иккинчи корхонада тайёрланади) ёки вақтинчалик (бунда корхоналар бир-бири б-н эҳтиёжга кўра, вақтинча боғланади) бўлиши мумкин. Кооперациялашган алоқадаги корхоналар сони ва тайёр маҳсулот таннархида кооперация орқали етказилган де-таллар, узелларнинг салмоғи И.ч.к. да-ражаси кўрсаткичлари ҳисобланади. И.ч.ни ихтисослаштириш ривожланган сари кооперациялашган алоқалар ҳам ривожланиб боради. Бу жараён автомо-билсозлик, тракторсозлик, авиасозлик каби соҳаларда яққол кўринади. Mac, дунёга машҳур «Тойота» автомобиль компанияси минглаб кичик ва ўрта компаниялар б-н кооперациялашган ҳолда ҳамкорлик қилади.
Ўзбекистонда И.ч.к. машинасозлик, озиқ-овқат, тўқимачилик, қурилиш материаллари каби саноат тармокларида, қ.х. да яхши ривожланган. Mac, пахта терадиган машиналар, тракторлар, самолётлар, озиқ-овқат и.ч. да кўплаб мустақил корхоналар ўзаро кооперация алоқаларига эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.