Işlab çiqarişning konsentratsiyalaşuvi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 445–446-b. — ziyouz.com
Işlab çiqarişning konsentratsiyalaşuvi - bir neça bir-biriga yaqin, turdoş mahsulot turlarini i.ç.ning yirik korxonalarda, katta bölmagan mintaqa doirasida töplanişi. Konsentratsiyalaşuv i.ç.ni monopollaştirib, yirik korxonalar quriş uçun boşlanğiç kapital sarfini oşiriş imkonini beradi. Yirik konsentratsiyalaşgan korxonalarda qayta quriş(rekonstruksiya) işlarini olib boriş, mahsulotni yangilaş qiyin keçadi. Biroquning öziga yaraşa afzalliklari ham bor. Mas, konsentratsiyalaniş yuqori darajada bölgan korxonalarda i.ç.ni kombinatsiyalaştiriş, ixtisoslaştiriş ja-rayonlarini mexanizatsiyalaştiriş, avtomatlaştiriş imkoniyatlari köproq. I.ç.k. darajasini aniqlaş uçun korxonalar mahsulot hajmi, xodimlar soni, asosiy i.ç. fondi böyiça işlab çiqaruvçi korxonalar guruhi aniqlanadi. Konsentratsiyalaşuv jarayoniga işlab çiqariladigan mahsulotning murakkabligi, texnologik işlov beriş usullarining xarakteri, xom aşyo bazasining mikyosi va işlab çiqariladigan mahsulotga şu hududdagi talab mikdori kabi omillar ta'sir körsa-tadi. Bu jarayon 20-a. ning 20—30-y. larida bir qança mamlakatlarda avj oldi. Ayniqsa, metallurgiya, avtomo-bilsizlik, aviatsiya, maşinasozlik, töqimaçilik, poyabzal, kandolatçilik, kimyo, neftni qayta işlaş, toğkon, quriliş materiallari i.ç. kabi bir qança sanoat tarmoklarida konsentratsiyalaniş keng kölamda amalga oşirildi. Hoz. vaqtda yuqori unumli, ixçam, katta tezlikda işlaydigan da-stgoxlar, uskunalar, maşinalar maj-mui, şuningdek, xom aşyo, materiallarni qisqa yöl b-n tayyor mahsulotga aylantiruvçi (kam bosqiçli) ilğor texnologiyalarning yaratilişi b-n yirik konsentratsiyalaşgan korxonalar, umuman, i.ç. ni konsentratsiyalaştirişga ehtiyoj qolmadi. Aksinça, kiçik va örta korxonalar konsentratsiyalaşgan yirik korxonalarga nisbatan köproq afzalliklarga (mahsulotni tez yangilaş, bozor talablariga tezda moslaşiş, qayta quriş işlarini kam sarf b-n qisqa fursatda amalga oşiriş va b.) ga ega (mas, rivojlangan mamlakatlarda kiçik va örta korxonalar salmoği 70—90% ni taşkil etadi). Biroqtadqiqot va taxlillar av-tomobilsozlik, traktorsozlik, neftni kayta işlaş, kimyo, metallurgiya kabi bazaviy sohalarda konsentratsiyalaşuv maqsadga muvofiq ekanligini körsatadi. Çunki bu sohalarda mahsulot i.ç. köp bosqiçli, miqyosi katta, uzluksiz jarayon bölib, köplab operatsiyalarni ketma-ket bajarişga töğri keladi.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИНГ КОНЦЕНТРАЦИЯЛАШУВИ - бир неча бир-бирига яқин, турдош маҳсулот турларини и.ч.нинг йирик корхоналарда, катта бўлмаган минтақа доирасида тўпланиши. Концентрациялашув и.ч.ни монополлаштириб, йирик корхоналар қуриш учун бошланғич капитал сарфини ошириш имконини беради. Йирик концентрациялашган корхоналарда қайта қуриш(реконструкция) ишларини олиб бориш, маҳсулотни янгилаш қийин кечади. Бироқунинг ўзига яраша афзалликлари ҳам бор. Мас, концентрацияланиш юқори даражада бўлган корхоналарда и.ч.ни комбинациялаштириш, ихтисослаштириш жа-раёнларини механизациялаштириш, автоматлаштириш имкониятлари кўпроқ. И.ч.к. даражасини аниқлаш учун корхоналар маҳсулот ҳажми, ходимлар сони, асосий и.ч. фонди бўйича ишлаб чиқарувчи корхоналар гуруҳи аниқланади. Концентрациялашув жараёнига ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг мураккаблиги, технологик ишлов бериш усулларининг характери, хом ашё базасининг микёси ва ишлаб чиқариладиган маҳсулотга шу ҳудуддаги талаб микдори каби омиллар таъсир кўрса-тади. Бу жараён 20-а. нинг 20—30-й. ларида бир қанча мамлакатларда авж олди. Айниқса, металлургия, автомо-билсизлик, авиация, машинасозлик, тўқимачилик, пойабзал, кандолатчилик, кимё, нефтни қайта ишлаш, тоғкон, қурилиш материаллари и.ч. каби бир қанча саноат тармокларида концентрацияланиш кенг кўламда амалга оширилди. Ҳоз. вақтда юқори унумли, ихчам, катта тезликда ишлайдиган да-стгохлар, ускуналар, машиналар маж-муи, шунингдек, хом ашё, материалларни қисқа йўл б-н тайёр маҳсулотга айлантирувчи (кам босқичли) илғор технологияларнинг яратилиши б-н йирик концентрациялашган корхоналар, умуман, и.ч. ни концентрациялаштиришга эҳтиёж қолмади. Аксинча, кичик ва ўрта корхоналар концентрациялашган йирик корхоналарга нисбатан кўпроқ афзалликларга (маҳсулотни тез янгилаш, бозор талабларига тезда мослашиш, қайта қуриш ишларини кам сарф б-н қисқа фурсатда амалга ошириш ва б.) га эга (мас, ривожланган мамлакатларда кичик ва ўрта корхоналар салмоғи 70—90% ни ташкил этади). Бироқтадқиқот ва тахлиллар ав-томобилсозлик, тракторсозлик, нефтни кайта ишлаш, кимё, металлургия каби базавий соҳаларда концентрациялашув мақсадга мувофиқ эканлигини кўрсатади. Чунки бу соҳаларда маҳсулот и.ч. кўп босқичли, миқёси катта, узлуксиз жараён бўлиб, кўплаб операцияларни кетма-кет бажаришга тўғри келади.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.