Işlab çiqaruvçi kuçlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 446–447-b. — ziyouz.com
Işlab çiqaruvçi kuçlar IŞLAB ÇIQARUVÇI KUÇLAR, unum beruvçi kuçlar — ijtimoiy işlab çiqarişda band bölgan i.ç. vositalari va kişilar majmui; ijtimoiy i.ç. jarayonida inson b-n tabiat örtasidagi «modda almaşuvi»ni amalga oşiradigan subyektiv (odam) va aşyoviy unsurlar tizimi. I.ç.k. insonning tabiatga foal munosabatini ifoda etadi va bu munosabat mazmunini tabiat boyliklarini moddiy va ma'naviy özlaştiriş hamda rivojlantiriş taşkil etadi. Özlaştiriş davomida insonning tirikçilik, hayot şaroitlari — moddiy boyliklar yara-tiladi, ayni paytda uning özi ham kamol topib, rivojlanib boradi. I.ç.k. ning moddiy unsurlari işlab çiqariş vositalari va iste'mol vositalaridan iborat. I.ç. vositalari insonning tabiatga ta'sir körsatişiga xizmat qiladigan mehnat vositalari va inson mehnati yönaltirilgan mehnat pred-metlardan iborat. Mehnat vositalarining eng muhim va takom illaşadigan, tez özgaradigan tarkibiy qismi — mehnat qurollari (maşinalar, mexanizmlar, asboblar va b.) hisoblanadi. Şu sababli I.ç.k. özgarişi mehnat qurollarining özgarişidan boşlanadi. I.ç. binolari, yöllar, kanallar, energetika tarmoği, aloqa vositalari, quvur transporta, turli siğimli sisternalar va b. ham mehnat vositalariga kiradi. Mehnat vositalari va ayniqsa mehnat qurollari iş kuçi rivojlanişining mezoni, muayyan darajada mehnat amalga oşadigan munosabatlar körsatkiçi hisoblanadi, jamiyatning unum beradigan boyligini hosil qiladi.
Bu jarayonda fan bevosita I.ç.k. ga aylanadi (19-a. dan boşlab i.ç. b-n fanning qöşilişi dastlab murakkab i.ç. vositalarini, maşina texnikasini yaratdi; 20-a. ning 2-yarmida i.ç.ni avtomatlaştiriş, EHM va kompyuter texnikasini ommaviy qöllaş va b.).
I.ç.k. ning rivojlanişiga geografik muhit, aholining ziçligi va köpayişi, inson ehtiyojlarining ösib borişi, ilmfan taraqqiyoti kabi köpgina omillar ta'sir qiladi. Hoz. fan-texnika taraqqiyoti davrida fan ham bevosita I.ç.k. ga aylanib bormoqda. Bularning barçasi pirovard natijada I.ç.k. taraqqiyoti, tarixiy jara-yonning asosiy omili bölgan mehnat unumdorligi ösişini ta'minlaydi.
Har bir mamlakatda I.ç.k. rivojlantiriş va uni mintaqalar böyiça oqilona joylaştiriş katta ahamiyatga ega. Ayrim mamlakatlarda mamlakat I.ç.k. ni rivojlantiriş va joylaştiriş boş sxemalarini işlab çiqadigan, mamlakat tabiiy resurslari va I. ç.k. ni kompleks örganadigan maxsus Kengaşlar işlaydi. Ğarbdagi ayrim iqtisodiy nazariya maktablari I.ç.k. tuşunçasi örniga işlab çiqariş omillari tuşunçasini qöllaydi.
Şerqul Şodmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРУВЧИ КУЧЛАР, унум берувчи кучлар — ижтимоий ишлаб чиқаришда банд бўлган и.ч. воситалари ва кишилар мажмуи; ижтимоий и.ч. жараёнида инсон б-н табиат ўртасидаги «модда алмашуви»ни амалга оширадиган субъектив (одам) ва ашёвий унсурлар тизими. И.ч.к. инсоннинг табиатга фоал муносабатини ифода этади ва бу муносабат мазмунини табиат бойликларини моддий ва маънавий ўзлаштириш ҳамда ривожлантириш ташкил этади. Ўзлаштириш давомида инсоннинг тирикчилик, ҳаёт шароитлари — моддий бойликлар яра-тилади, айни пайтда унинг ўзи ҳам камол топиб, ривожланиб боради. И.ч.к. нинг моддий унсурлари ишлаб чиқариш воситалари ва истеъмол воситаларидан иборат. И.ч. воситалари инсоннинг табиатга таъсир кўрсатишига хизмат қиладиган меҳнат воситалари ва инсон меҳнати йўналтирилган меҳнат пред-метлардан иборат. Меҳнат воситаларининг энг муҳим ва таком иллашадиган, тез ўзгарадиган таркибий қисми — меҳнат қуроллари (машиналар, механизмлар, асбоблар ва б.) ҳисобланади. Шу сабабли И.ч.к. ўзгариши меҳнат қуролларининг ўзгаришидан бошланади. И.ч. бинолари, йўллар, каналлар, энергетика тармоғи, алоқа воситалари, қувур транспорта, турли сиғимли цистерналар ва б. ҳам меҳнат воситаларига киради. Меҳнат воситалари ва айниқса меҳнат қуроллари иш кучи ривожланишининг мезони, муайян даражада меҳнат амалга ошадиган муносабатлар кўрсаткичи ҳисобланади, жамиятнинг унум берадиган бойлигини ҳосил қилади.
Бу жараёнда фан бевосита И.ч.к. га айланади (19-а. дан бошлаб и.ч. б-н фаннинг қўшилиши дастлаб мураккаб и.ч. воситаларини, машина техникасини яратди; 20-а. нинг 2-ярмида и.ч.ни автоматлаштириш, ЭҲМ ва компьютер техникасини оммавий қўллаш ва б.).
И.ч.к. нинг ривожланишига географик муҳит, аҳолининг зичлиги ва кўпайиши, инсон эҳтиёжларининг ўсиб бориши, илмфан тараққиёти каби кўпгина омиллар таъсир қилади. Ҳоз. фан-техника тараққиёти даврида фан ҳам бевосита И.ч.к. га айланиб бормоқда. Буларнинг барчаси пировард натижада И.ч.к. тараққиёти, тарихий жара-ённинг асосий омили бўлган меҳнат унумдорлиги ўсишини таъминлайди.
Ҳар бир мамлакатда И.ч.к. ривожлантириш ва уни минтақалар бўйича оқилона жойлаштириш катта аҳамиятга эга. Айрим мамлакатларда мамлакат И.ч.к. ни ривожлантириш ва жойлаштириш бош схемаларини ишлаб чиқадиган, мамлакат табиий ресурслари ва И. ч.к. ни комплекс ўрганадиган махсус Кенгашлар ишлайди. Ғарбдаги айрим иқтисодий назария мактаблари И.ч.к. тушунчаси ўрнига ишлаб чиқариш омиллари тушунчасини қўллайди.
Шерқул Шодмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.