Işqoriy-Yer metallar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 456–457-b. — ziyouz.com
Işqoriy-Yer metallar - Mendeleyev davriy sistemasining ikkinçi guruhi berilliy guruhçasidagi magniy, kalsiy, stronsiy, bariy, radiy elementlari. Ular S-elementlar bölib, asl metallardir. Bu metallar atomlarining taşqi pogonasida ikkitadan elektron bölib, birikmalar hosil qilganda ularni berib, oksidlaniş darajasi +2 ga teng böladi.
I.-ye.m. — kuçli qaytaruvçilar, lekin işqoriy metallarga qaraganda birmunça kuçsizroq. Ular kimyoviy jihatdan ança faol bölib, havoda oson oksidlanadi. Bunda RO körinişidagi asosli oksidlar hosil böladi, ularga R(OH)2 tuzilişidagi asoslar muvofiq keladi.
I.-ye.m. vodorod b-n birikib, umumiy formulasi RH2 bölgan gidridlar hosil qiladi. Uşbu metallardan magniy va kalsiy katta ahamiyatga ega. IŞQORLAR — suvda yaxşi eriydigan asoslar. Mendeleyev davriy siste-masi I va II guruhining asosiy guruhçasidan metall gidroksidlari va ammoniy gidroksid I. ga kiradi. I. — oq, qattiq, gigroskopik (suvga öç) moddalar. Işqoriy metallarning gidroksidlari, mas, LiOH, KON, NaOH kuçli asoslar bölib, öyuvçi I. deb ataladi. Işqoriy-yer metallar gidroksidlari - Sa(ON)2, Va(ON)2, Sr(OH)2 va NH4OH ança kuçsiz asos hisoblanadi.
I. suvda töla dissotsiatsiyalanib, metall va gidroksid ionlari hosil qiladi (mas, öyuvçi natriy (kaustik soda) Na+ va ON~ ga parçalanadi). Bu jara-yonda köp issiklik ajralib çiqadi.
Tarkibida ON» ionlari borligidan I. eritmalari asoslarga xos xususiyatlarni namoyon qiladi (vodorod körsatkiç — rN>7) va lakmusni kök, fenolftaleinni qizil rangga böyaydi. I.ç. da kuçli asoslar va kuçsiz kislotalar hosil qilgan köpgina kimyoviy birikmalar, mas, işqoriy metallarning gidrosulfidlari — KSH, NaSH; karbonat kislotaning kaliyli va natriyli tuzlari — K2CO3, Na2CO3 va b. ham, odatda, I. hisoblanadi. I. gazlama, kön (teri), qoğozga kuçli ta'sir etib, ularni öyib yuboradi. Badan terisi va şilliq pardalarni kuydiradi. Közga ozgina tuşea ham juda xavfli (köz körmay qolişi mumkin). I. b-n iş-laganda maxsus korjoma, rezina qölqop kiyib va himoya közoynagi ta-qib oliş zarur.
I. kimyo va oziq-ovqat, töqimaçilik, sellyuloza sanoatida, tibbiyotda, kurilişda va sanoatning boşqa sohalarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШҚОРИЙ-ЕР МЕТАЛЛАР - Менделеев даврий системасининг иккинчи гуруҳи бериллий гуруҳчасидаги магний, кальций, стронций, барий, радий элементлари. Улар S-элементлар бўлиб, асл металлардир. Бу металлар атомларининг ташқи погонасида иккитадан электрон бўлиб, бирикмалар ҳосил қилганда уларни бериб, оксидланиш даражаси +2 га тенг бўлади.
И.-е.м. — кучли қайтарувчилар, лекин ишқорий металларга қараганда бирмунча кучсизроқ. Улар кимёвий жиҳатдан анча фаол бўлиб, ҳавода осон оксидланади. Бунда RO кўринишидаги асосли оксидлар ҳосил бўлади, уларга R(OH)2 тузилишидаги асослар мувофиқ келади.
И.-е.м. водород б-н бирикиб, умумий формуласи RH2 бўлган гидридлар ҳосил қилади. Ушбу металлардан магний ва кальций катта аҳамиятга эга. ИШҚОРЛАР — сувда яхши эрийдиган асослар. Менделеев даврий систе-маси I ва II гуруҳининг асосий гуруҳчасидан металл гидроксидлари ва аммоний гидроксид И. га киради. И. — оқ, қаттиқ, гигроскопик (сувга ўч) моддалар. Ишқорий металларнинг гидроксидлари, мас, LiOH, КОН, NaOH кучли асослар бўлиб, ўювчи И. деб аталади. Ишқорий-ер металлар гидроксидлари - Са(ОН)2, Ва(ОН)2, Sr(OH)2 ва NH4OH анча кучсиз асос ҳисобланади.
И. сувда тўла диссоциацияланиб, металл ва гидроксид ионлари ҳосил қилади (мас, ўювчи натрий (каустик сода) Na+ ва ОН~ га парчаланади). Бу жара-ёнда кўп иссиклик ажралиб чиқади.
Таркибида ОН» ионлари борлигидан И. эритмалари асосларга хос хусусиятларни намоён қилади (водород кўрсаткич — рН>7) ва лакмусни кўк, фенолфталеинни қизил рангга бўяйди. И.ч. да кучли асослар ва кучсиз кислоталар ҳосил қилган кўпгина кимёвий бирикмалар, мас, ишқорий металларнинг гидросульфидлари — KSH, NaSH; карбонат кислотанинг калийли ва натрийли тузлари — К2СО3, Na2CO3 ва б. ҳам, одатда, И. ҳисобланади. И. газлама, кўн (тери), қоғозга кучли таъсир этиб, уларни ўйиб юборади. Бадан териси ва шиллиқ пардаларни куйдиради. Кўзга озгина тушеа ҳам жуда хавфли (кўз кўрмай қолиши мумкин). И. б-н иш-лаганда махсус коржома, резина қўлқоп кийиб ва ҳимоя кўзойнаги та-қиб олиш зарур.
И. кимё ва озиқ-овқат, тўқимачилик, целлюлоза саноатида, тиббиётда, курилишда ва саноатнинг бошқа соҳаларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.