Işratxona

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 449–450-b. — ziyouz.com

Işratxona — Samarqanddagi me'-moriy yodgorlik. Amir Temur davrida qurilgan (1397—98) boği Dilkuşo örtasidagi köşk binosi. I. ning me'moriy şakllari, nafis bezaklari xaşamatli.

Baland devor b-n örab olingan boğ örtasidagi kurkam imorat — köşki Dilkuşo (tarhi 30x22,4 m) peştoqining ikki qanotiga ikki oşyonli xonalar yondoşgan. Izorasi toşdan, bezaklari silliq ğiştdan, çoklari fe-ruza va lojuvard rang koşin b-n qoplangan. Peştoq ravoği içida yana bir kiçik ravoq bölib, uning içki devoriga izora işlangan. Ikki yonidagi kiçik eşikçalar va darvoza orqali içkariga kirilgan. Ikki oşyon balandligidagi katta xonaqoh — miyonsaroy (tarhi 8x8 m) töridagi eşik orqali taşqariga çiqilgan. Jan. dan 3 xonali saroyga ötiladi. Şim. dan esa mexrobli, uzunçoq xonai xos (taxminlarga köra, köşk masjidi)ga ötilgan. Mi-yonsaroyning taşqi burçaklarida 4 aylana zina bölib, ular orqali yuqoridagi oşyon xona (hujra) larga va gumbaz tomga çiqilgan. Miyonsaroy ostidagi 8 qirrali yer osti «sardoba» — tagxonasida saroy mulki va oziq-ovqat mahsulotlari saqlangan. Tagxona izorasi koşin va toşdan işlangan.

Miyonsaroy şipi juda murakkab özaro kesişuvçi ravoklar va burçaklardagi qalqonsimon bağallardan taşkil topgan. Izorasi koşinkori naqş, uning tepasi oppok, ganç ustiga işlangan rang-barang naqşinkor gullar çama'nzoriga aylangan. Ular orasida bir oz börtib turgan kundal gullari xonani yanada jilvador etgan. Miyonsaroy usti taşqi tomondan ikkinçi gumbaz b-n qoplangan. Bu gumbaz baland davra çambarakka urnatilgani uçun ham qaddi raso va mahobatli. Çambarak yuzasi girihli koşinkor naqşlar b-n bezatilgan. Gumbaz butunlay feruza ğiştlar b-n krplangan. Şuning uçun ham köşk keyinroq «kök gumbaz» nomi b-n atalgan. I. dagi islimiy va girih naqşlar, zarhal kundal bezaklar milliy me'morlik xazinasidagi noyob durdonalardan hisoblanadi.

Hozir ham I. ning qoldiklari garçi ança qismini yöqotgan bölsada, kurkam va jozibali körinadi. Uning baland gumbazi 1903 y. dagi kuçli zilzila vaqtida qulab tuşgan. Pekin gumbaz tuzilişini 1872 y. da olingan su-ratdan aniqlab oliş mumkin. I. binosi Amir Temur Samarkand atrofida alohida ixlos b-n, şaxsan özi nazo-ratida qurilgan boğ köşklari içida eng maşhuri va eng muxtaşami sifatida, ayniqsa saklanib qolgan yagona namuna sifatida Özbekiston me'morligi tarixida alohida örin tutadi.

Ad.: Zohidov P. Ş., Me'mor olami, T., 1996.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИШРАТХОНА — Самарқанддаги меъ-морий ёдгорлик. Амир Темур даврида қурилган (1397—98) боғи Дилкушо ўртасидаги кўшк биноси. И. нинг меъморий шакллари, нафис безаклари хашаматли.

Баланд девор б-н ўраб олинган боғ ўртасидаги куркам иморат — кўшки Дилкушо (тарҳи 30x22,4 м) пештоқининг икки қанотига икки ошёнли хоналар ёндошган. Изораси тошдан, безаклари силлиқ ғиштдан, чоклари фе-руза ва ложувард ранг кошин б-н қопланган. Пештоқ равоғи ичида яна бир кичик равоқ бўлиб, унинг ички деворига изора ишланган. Икки ёнидаги кичик эшикчалар ва дарвоза орқали ичкарига кирилган. Икки ошён баландлигидаги катта хонақоҳ — миёнсарой (тарҳи 8x8 м) тўридаги эшик орқали ташқарига чиқилган. Жан. дан 3 хонали саройга ўтилади. Шим. дан эса мехробли, узунчоқ хонаи хос (тахминларга кўра, кўшк масжиди)га ўтилган. Ми-ёнсаройнинг ташқи бурчакларида 4 айлана зина бўлиб, улар орқали юқоридаги ошён хона (ҳужра) ларга ва гумбаз томга чиқилган. Миёнсарой остидаги 8 қиррали ер ости «сардоба» — тагхонасида сарой мулки ва озиқ-овқат маҳсулотлари сақланган. Тагхона изораси кошин ва тошдан ишланган.

Миёнсарой шипи жуда мураккаб ўзаро кесишувчи равоклар ва бурчаклардаги қалқонсимон бағаллардан ташкил топган. Изораси кошинкори нақш, унинг тепаси оппок, ганч устига ишланган ранг-баранг нақшинкор гуллар чама’нзорига айланган. Улар орасида бир оз бўртиб турган кундал гуллари хонани янада жилвадор этган. Миёнсарой усти ташқи томондан иккинчи гумбаз б-н қопланган. Бу гумбаз баланд давра чамбаракка урнатилгани учун ҳам қадди расо ва маҳобатли. Чамбарак юзаси гириҳли кошинкор нақшлар б-н безатилган. Гумбаз бутунлай феруза ғиштлар б-н крпланган. Шунинг учун ҳам кўшк кейинроқ «кўк гумбаз» номи б-н аталган. И. даги ислимий ва гириҳ нақшлар, зарҳал кундал безаклар миллий меъморлик хазинасидаги ноёб дурдоналардан ҳисобланади.

Ҳозир ҳам И. нинг қолдиклари гарчи анча қисмини йўқотган бўлсада, куркам ва жозибали кўринади. Унинг баланд гумбази 1903 й. даги кучли зилзила вақтида қулаб тушган. Пекин гумбаз тузилишини 1872 й. да олинган су-ратдан аниқлаб олиш мумкин. И. биноси Амир Темур Самарканд атрофида алоҳида ихлос б-н, шахсан ўзи назо-ратида қурилган боғ кўшклари ичида энг машҳури ва энг мухташами сифатида, айниқса сакланиб қолган ягона намуна сифатида Ўзбекистон меъморлиги тарихида алоҳида ўрин тутади.

Ад.: Зоҳидов П. Ш., Меъмор олами, Т., 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.