Işsizlik

Işsizlik — bir qism iqtisodiy faol aholining öziga loyiq iş topa olmasdan qolişi va mehnat zaxirasiga aylanişi. Özbekistonda I. tuşunçasi rasman 1992 y. «Aholini iş b-n ta'minlaş töğrisida»gi qonunining qabul qilinişi b-n meyoriy kuçga ega böldi (1998 y. 1 mayda uşbu qonunning yangi tahriri qabul qilindi).

I. inson manfa-atlariga töğridan-töğri ta'sir qiladigan yirik ijtimoiy-iqtisodiy muammolardan biri hisoblanadi. Iş joyini yöqotiş köp kişilar uçun oilaviy turmuş da-rajasining pasayişini, şaxsiy hayotining notinçligini keltirib çiqaradi, kişiga jiddiy ruhiy ta'sir körsatadi.

Amaldagi iqtisodiy hayotda I. iş kuçi taklifining unga bölgan talabdan oşib ketişi tarzida namoyon böladi. I. sababi turliça: texnika rivojlaniş b-n mehnat unumdorligi ortadi, i.ç. kam mehnat talab bölib qoladi. Iqtisodiyotda jami talab va taklif muvozanati buziladi, tovarlarga bozor talabining qisqarişi iş kuçiga ta-labni ham qisqartirib yuboradi, na-tijada iş kuçining bir qismi ortiqça bölib qoladi; iktisodiyot rivojlanişi b-n malakali iş kuçiga talab oşib, malakasizlar kerak bölmay qoladi; aholi i.ç. ga nisbatan tez ösgan kezlarda, uning bir qismi ortiqça bulib, işsiz qoladi.

I. sababi har xil bölganidan uning şakllari ham turliça. I. ning asosiy şakllari: friksion I. —turli sabablarga köra (yangi yaşaş joyiga ötiş, kasbni özgartiriş, bola boqiş, yangi iş tanlaş) vaqt-vaqti b-n işsiz qoliş. Bu ixtiyoriy işsizlik hisoblanadi. Tarkibiy I. — işlab çiqariş tuzilmasi özgartirilgan şaroitda eski tarmoqlarda işlab kelgan kişilarning yangi tarmoqlarga kerak kasbni hali özlaştirmagan kezlarida yuz beradi. Siklli I. — iqtisodiy tangliklar b-n boğliq bölib, işlab çiqarişning pasayib ketişi natijasida yuzaga keladigan I. Bu majburan işsiz qolişdir. Mavsumiy I. — mavsumiy işda band bölganlarning mavsum tugagaç, işsiz qolişi. Yaşirin I. — rasman iş b-n band bölganlarning faqat qisman işlaşi. Unga qisqartirilgan iş kuni yoki iş haftasiga ötganlar, iş yöqligidan haqberilmaydigan ta'tilga çiqqanlar kiradi.

Işsizlar işlayotganlar b-n bir qatorda mamlakat iş kuçini taşkil qiladi. Iqtisodiyotda I. muammosini örganişdan asosiy maqsad aholining iş b-n bandligini yaxşilaş orqali mamlakat (korxonalar) i.ç. ni kengaytiriş va aholi turmuş darajasini yanada yaxşilaşga aloqador tadbirlar işlab çiqişdan iboratdir.

Işsizlar safiga, odatda, nafaqat turli sabablarga köra işdan böşatilganlar, balki öz ixtiyoriga köra işdan ketganlar va yangi iş topişga harakat qilayotgan şaxslar ham kiritilişini qayd etiş lozim. I.tarki-bi uning sabablariga kura iş kuçining 4 asosiy toifasini öz içiga oladi: işdan böşatilişi natijasida iş joyini yöqotganlar; işdan ixtiyoriy ravişda böşaganlar; tanaffusdan söng iş qidirayotganlar; birinçi bora iş qidirayotganlar. Bu toifalarning özaro nisbatlari iqtisodiy rivojlaniş bosqiçlariga boğliq.

Mamlakat miqyosida 3—5% darajasidagi I. iqtisodiyot uçun normal holat (I. ning tabiiy çegarasi) hisoblanadi. I. darajasini pasaytiriş uçun aholi bandligini ta'minlaş davlat dasturlari işlab çiqiladi, korxonalar qurilib, yangi iş örinlari taşkil etiladi, xodimlarni yangi kasblarga öqitiş, qayta tayyorlaş işlari amalga oşiriladi, bandlikka yor-dam jamğarmasi taşkil qilinadi.

Mehnat qonunlariga köra, işsizlarga mehnat birjalari orqali işsizlik nafaqasi tölanadi.

Ahmadjon Ölmasov.