Iskandarköl ekspeditsiyalari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300-b. — ziyouz.com
Iskandarköl ekspeditsiyalari (1870, 1875) — Zarafşonning yuqori oqimidagi bekliklarni istilo etiş maqsadida podşo Rossiyasi tomonidan uyuştirilgan harbiy yurişlar. Birinçi harbiy yuriş (1870, apr. — may) dan maqsad podşo Rossiyasi Buxoro amirligining ançagina qismini bosib olgaç, amirlik-ka tobe bölgan Köhiston, ya'ni Hisor, Kölob, Baljuvon bekliklari va Qo-rategin, Darvoz şohliklari hamda Zarafşonning yuqori oqimidagi yarim mustaqil Moğiyon, Fon, Kiştut, Fal-ğar, Mastçoh, Yağnob mulklarini bosib oliş va Iskandarköl atrofidagi tabiiy boyliklarni örganiş edi. Yurişga Zarafşon okrugi boşliği general Abramov rahbarlik qildi. Ekspeditsiya tarkibiga geolog D. K. Mişenkov, tabiatşunos olim A.F. Fedçenko, xaritaşunos L. N. Sobolev, topograf A. M. Skassi va b. kiritilgan. Mastçox/şk mahalliy aholi ruslarga qattiq qarşilik körsatganiga qaramay, 1-ekspeditsiya natijasida Zarafşon daryosining yuqori oqimidagi bekliklar tumanga aylantirilib, Zarafşon okrugiga qöşib olindi, ularning aholisi, geografiyasi va topografiyasi töğrisida ma'lumotlar töplandi.
Ikkinçi harbiy yuriş (1875) Köhistonda Qalandar miroxör boşçiligida Puldarak qişloğida kötarilgan milliy ozodlik harakatini bostirişga qaratildi. Şu maqsadda ştabs-kapitan G. A. Arendarenko boşçiligida 1 muntazam batalon, 10 otliq kazak va 1 toğ zambaragi yuborildi (8 noyab.). 21 noyab. da esa A. M. Yefimoviç boşçiligida qöşimça harbiy qism yetib keldi. Natijada ozodlik harakati, asosan, bostirildi. Uning bir qism qatnaşçilari Yuqori Mastçoh qişloğiga çekinganlar. Ularga Qöqon xonligida yaşovçi aholidan yordam kelişi b-n ozodlik harakati ommaviy tuye oldi. General G. A. Arendarenko 1876 y. 13 yanv.da yangi kuç b-n xalq harakatini şafqatsiz ravişda bostirdi. Qalandar miroxör qölga tuşirildi, istiqlolçilarning köp qismi qirib taşlandi. I.e. natijasida Zarafşonning yuqori oqimidagi bekliklar uzil-kesil podşo Rossiyasi tomonidan bosib olindi.
Naim Norqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСКАНДАРКЎЛ ЭКСПЕДИЦИЯЛАРИ (1870, 1875) — Зарафшоннинг юқори оқимидаги бекликларни истило этиш мақсадида подшо Россияси томонидан уюштирилган ҳарбий юришлар. Биринчи ҳарбий юриш (1870, апр. — май) дан мақсад подшо Россияси Бухоро амирлигининг анчагина қисмини босиб олгач, амирлик-ка тобе бўлган Кўҳистон, яъни Ҳисор, Кўлоб, Балжувон бекликлари ва Қо-ратегин, Дарвоз шоҳликлари ҳамда Зарафшоннинг юқори оқимидаги ярим мустақил Моғиён, Фон, Киштут, Фал-ғар, Мастчоҳ, Яғноб мулкларини босиб олиш ва Искандаркўл атрофидаги табиий бойликларни ўрганиш эди. Юришга Зарафшон округи бошлиғи генерал Абрамов раҳбарлик қилди. Экспедиция таркибига геолог Д. К. Мишенков, табиатшунос олим А.Ф. Федченко, хариташунос Л. Н. Соболев, топограф А. М. Скасси ва б. киритилган. Мастчох/шк маҳаллий аҳоли русларга қаттиқ қаршилик кўрсатганига қарамай, 1-экспедиция натижасида Зарафшон дарёсининг юқори оқимидаги бекликлар туманга айлантирилиб, Зарафшон округига қўшиб олинди, уларнинг аҳолиси, географияси ва топографияси тўғрисида маълумотлар тўпланди.
Иккинчи ҳарбий юриш (1875) Кўҳистонда Қаландар мирохўр бошчилигида Пулдарак қишлоғида кўтарилган миллий озодлик ҳаракатини бостиришга қаратилди. Шу мақсадда штабс-капитан Г. А. Арендаренко бошчилигида 1 мунтазам батальон, 10 отлиқ казак ва 1 тоғ замбараги юборилди (8 нояб.). 21 нояб. да эса А. М. Ефимович бошчилигида қўшимча ҳарбий қисм етиб келди. Натижада озодлик ҳаракати, асосан, бостирилди. Унинг бир қисм қатнашчилари Юқори Мастчоҳ қишлоғига чекинганлар. Уларга Қўқон хонлигида яшовчи аҳолидан ёрдам келиши б-н озодлик ҳаракати оммавий туе олди. Генерал Г. А. Арендаренко 1876 й. 13 янв.да янги куч б-н халқ ҳаракатини шафқатсиз равишда бостирди. Қаландар мирохўр қўлга туширилди, истиқлолчиларнинг кўп қисми қириб ташланди. И.э. натижасида Зарафшоннинг юқори оқимидаги бекликлар узил-кесил подшо Россияси томонидан босиб олинди.
Наим Норқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.