Ism
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 322–323-b. — ziyouz.com
Ism ISM, ot — bolaning tuğilganligi qayd etilayotganda unga beriladigan nom. I. şaxslarni oila, avlod, mahalla, jamoa doirasida ajratişga imkon beradi. Odatda, çaqaloqqa I.ni ota-onasi, qarindoş-uruğ, oiladagi keksa kişilar tanlaydilar. Qanday I. qöyilişi estetik va etik tamoiillar, I. tanlovçilarning orzu-istaklari, tasavvur va dunyokaraşlari, milliy xu-susiyat va b. bilan boğlangandir. I. qöyişda dinning ta'siri, ayniqsa, kuçli böldi. Xristianlik vujudga kelib, monoteistik dinga aylanganidan keyin Bibliyaaagi payğambarlarning I.lari jahondagi köpgina xalqlarda ommaviy I.lar bölib qoldi. Islom dinining tarqalişi Markaziy Osiyo xalqlari, xususan, özbeklarda bu din tuşunçalari b-n boğliq I.larning köpayişiga olib keldi. Xalqimiz Qur'oni karimda tilga olingan Allohning gözal ismlarini (q. al-Asmo alhusno), Muhammad (sav)ning nomlarini öz farzandlariga qöyişni rasm qildi. Xullas, har bir I. muayyan sabab b-n paydo bölib, özining tarixi, geografik tarqalişi, hududi va maz-munigaega. Qadimqadimdan I. qöyişning turli rasm-rusm, udumlari saqlanib qolgan, çunki bolaning soğ bölişi, yaşab ketişi, kelgusi baxti unga qöyiladigan I. b-n boğliq böladi, deb hisoblangan. Kişiga muvaffaqiyatli tanlangan I. uning taqdiri, hayotiga katta ta'sir körsatadi, I. odamning ruhiyatini özida mu-jassam qiladi, kişi öz I.iga öxşay-di, deb işonişgan. Musulmon oilalarida bolaga I. qöyiş b-n boğliq alohida marosim ötkazib kelinadi (q. Aqika).
I.ga e'tibor çaqaloqqa I. tanlaşdan va uni tuğilganlik töğrisida guvohnoma (metrika)ga yozişdan boşlanadi. Mualliflik huquqiaa, oila huquqida merosxörni belgilaş va ş. k.dagi bir qança huquqiy munosabatlar I. b-n boğlangandir. Özbekiston Respublikasining OK bolaning I. oliş huquqini belgilaydi (69-modda). Bu huquq bolaning şaxsiy huquqi doirasiga kiradi. Amaldagi qonunlarga binoan, bolaga I. ota-onaning keli-şuviga binoan qöyiladi, fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etiş organlari buni xisobga olişga maj-bur. Bolaga I. qöyişda ota-ona örtasida kelişuv bölmasa, mazkur nizo vasiylik va homiylik organi tomonidan bola, şuningdek, uning ota-onasi manfaatlarini e'tiborga olib hal etiladi. Bola I.ini özgartiriş tartibi OKda belgilab berilgan (70-mod-da). Unga köra, fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etiş organi ota-onaning birgalikdagi arizasiga binoan, bola 16 yoşga tölgunça bola manfaatlarini e'tiborga olib, uning I.ini özgartirişga hakli. 10 yoşga tölgan bolaning I.ini özgartirişga faqat uning roziligi b-n yöl qöyiladi.
Tilşunoslikda kişilar I.larini örganadigan alohida soha antroponimika deb ataladi. I.ni til fakti sifatida onomastika örganadi.
Ad.: Begmatov E., Özbek ismlari ma'nosi, T., 1998; Ğafurov O., Asmaulhusna yoxud tabarruk ismlar, 1—2-qism, T., 1998.
Ernst Begmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСМ, от — боланинг туғилганлиги қайд этилаётганда унга бериладиган ном. И. шахсларни оила, авлод, маҳалла, жамоа доирасида ажратишга имкон беради. Одатда, чақалоққа И.ни ота-онаси, қариндош-уруғ, оиладаги кекса кишилар танлайдилар. Қандай И. қўйилиши эстетик ва этик тамоииллар, И. танловчиларнинг орзу-истаклари, тасаввур ва дунёкарашлари, миллий ху-сусият ва б. билан боғлангандир. И. қўйишда диннинг таъсири, айниқса, кучли бўлди. Христианлик вужудга келиб, монотеистик динга айланганидан кейин Библияааги пайғамбарларнинг И.лари жаҳондаги кўпгина халқларда оммавий И.лар бўлиб қолди. Ислом динининг тарқалиши Марказий Осиё халқлари, хусусан, ўзбекларда бу дин тушунчалари б-н боғлиқ И.ларнинг кўпайишига олиб келди. Халқимиз Қуръони каримда тилга олинган Аллоҳнинг гўзал исмларини (қ. ал-Асмо алҳусно), Муҳаммад (сав)нинг номларини ўз фарзандларига қўйишни расм қилди. Хуллас, ҳар бир И. муайян сабаб б-н пайдо бўлиб, ўзининг тарихи, географик тарқалиши, ҳудуди ва маз-мунигаэга. Қадимқадимдан И. қўйишнинг турли расм-русм, удумлари сақланиб қолган, чунки боланинг соғ бўлиши, яшаб кетиши, келгуси бахти унга қўйиладиган И. б-н боғлиқ бўлади, деб ҳисобланган. Кишига муваффақиятли танланган И. унинг тақдири, ҳаётига катта таъсир кўрсатади, И. одамнинг руҳиятини ўзида му-жассам қилади, киши ўз И.ига ўхшай-ди, деб ишонишган. Мусулмон оилаларида болага И. қўйиш б-н боғлиқ алоҳида маросим ўтказиб келинади (қ. Ақика).
И.га эътибор чақалоққа И. танлашдан ва уни туғилганлик тўғрисида гувоҳнома (метрика)га ёзишдан бошланади. Муаллифлик ҳуқуқиаа, оила ҳуқуқида меросхўрни белгилаш ва ш. к.даги бир қанча ҳуқуқий муносабатлар И. б-н боғлангандир. Ўзбекистон Республикасининг OK боланинг И. олиш ҳуқуқини белгилайди (69-модда). Бу ҳуқуқ боланинг шахсий ҳуқуқи доирасига киради. Амалдаги қонунларга биноан, болага И. ота-онанинг кели-шувига биноан қўйилади, фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш органлари буни хисобга олишга маж-бур. Болага И. қўйишда ота-она ўртасида келишув бўлмаса, мазкур низо васийлик ва ҳомийлик органи томонидан бола, шунингдек, унинг ота-онаси манфаатларини эътиборга олиб ҳал этилади. Бола И.ини ўзгартириш тартиби ОКда белгилаб берилган (70-мод-да). Унга кўра, фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш органи ота-онанинг биргаликдаги аризасига биноан, бола 16 ёшга тўлгунча бола манфаатларини эътиборга олиб, унинг И.ини ўзгартиришга ҳакли. 10 ёшга тўлган боланинг И.ини ўзгартиришга фақат унинг розилиги б-н йўл қўйилади.
Тилшуносликда кишилар И.ларини ўрганадиган алоҳида соҳа антропонимика деб аталади. И.ни тил факти сифатида ономастика ўрганади.
Ад.: Бегматов Э., Ўзбек исмлари маъноси, Т., 1998; Ғафуров О., Асмаулҳусна ёхуд табаррук исмлар, 1—2-қисм, Т., 1998.
Эрнст Бегматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.