Ismoil Somoniy
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 326-b. — ziyouz.com
Ismoil Somoniy ISMOIL SOMONIY, Ismoil ibn Ahmad Somoniy (849, Farğona—907, Buxoro) — özbek davlatçiligi tizimida xukmronlik qilgan somoniylar sulolasi (819—999)ning yirik vakili. Abbosiy xalifa Mu'tamid (870—892) Rofi ibn Lays qözğolonini bostirişda yordam bergan sulola asosçisi Somonxudotttt öğillaridan Nasr I ibn Ahmadni Movarounnahrga noib (874—893), I. S.ni esa Buxoroga hokim etib tayinlagan. Ammo aka-uka örtasida ixtilof paydo bölib, ular ikki bor uzaro uruş qilgan. Birinçisi sulh b-n yakunlangan, ikkinçisida I. S. ğolib kelganiga qaramay, akasining hokimiyatini tortib olmagan. 893 y. Nasr I vafot etgaç, xalifa Mu'ta-zid (892—902) I. S.ni uning Urniga Movarounnahrga noib qilib tayinlagan. U şu yiliyoq Taroz ş.ni egallagan, 899 y. xalifaning Hurosondagi noibi Amr ibn Lays quşinini tor-mor keltirib, uning tasarrufidagi yerlarni buysundirgan. 902 y. esa u Tabariston, Ray, Qazvin va Daylamni zabt etib, uzini xalifalikdan musta-qil hukmdor deb e'lon qilgan. U 907 y. vafot etgaç, urniga ugli Ahmad ibn Ismoil hokimiyat tepasiga kelgan.
I. S, tarixiy ma'lumotlarga kura, oqil, odil va ulamolarga homiy hukmdorlardan bölib, markaziy hokimiyatni mustahkamlaş, kuçli qöşin tuziş, itoatsiz amirlarni buysundiriş yölida qattiq kuraşgan. U mamlakat obodonçiligiga ham katta e'tibor berib, köplab me'moriy inşootlar kurdirgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСМОИЛ СОМОНИЙ, Исмоил ибн Аҳмад Сомоний (849, Фарғона—907, Бухоро) — ўзбек давлатчилиги тизимида хукмронлик қилган сомонийлар сулоласи (819—999)нинг йирик вакили. Аббосий халифа Муътамид (870—892) Рофи ибн Лайс қўзғолонини бостиришда ёрдам берган сулола асосчиси Сомонхудотттт ўғилларидан Наср I ибн Аҳмадни Мовароуннаҳрга ноиб (874—893), И. С.ни эса Бухорога ҳоким этиб тайинлаган. Аммо ака-ука ўртасида ихтилоф пайдо бўлиб, улар икки бор узаро уруш қилган. Биринчиси сулҳ б-н якунланган, иккинчисида И. С. ғолиб келганига қарамай, акасининг ҳокимиятини тортиб олмаган. 893 й. Наср I вафот этгач, халифа Муъта-зид (892—902) И. С.ни унинг Урнига Мовароуннаҳрга ноиб қилиб тайинлаган. У шу йилиёқ Тароз ш.ни эгаллаган, 899 й. халифанинг Ҳуросондаги ноиби Амр ибн Лайс қушинини тор-мор келтириб, унинг тасарруфидаги ерларни буйсундирган. 902 й. эса у Табаристон, Рай, Қазвин ва Дайламни забт этиб, узини халифаликдан муста-қил ҳукмдор деб эълон қилган. У 907 й. вафот этгач, урнига угли Аҳмад ибн Исмоил ҳокимият тепасига келган.
И. С, тарихий маълумотларга кура, оқил, одил ва уламоларга ҳомий ҳукмдорлардан бўлиб, марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш, кучли қўшин тузиш, итоатсиз амирларни буйсундириш йўлида қаттиқ курашган. У мамлакат ободончилигига ҳам катта эътибор бериб, кўплаб меъморий иншоотлар курдирган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.