Ismoil Somoniy maqbarasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 326–327-b. — ziyouz.com
Ismoil Somoniy maqbarasi — Buxorodagi köhna me'moriy yodgorlik (taxm. 864—868). Somoniylar davlati ning asosçisi Ismoil Somoniy va uning avlodlari maqbarasi. I.Sm. 4tomoni bir xil çordara şaklida, jimjima ğiştin bezaklari çiviqli tösiq yoki qamiş, buyra töqimasini eslatadi. Devor qalinligi —1,8 m, tarhi — taşqarisi 10,80x10,70 m, içkarisi 7,20x7,20 m. Usti gumbaz b-n krplangan. 4 burçagi ustunsimon şaklda işlangan, gumbaz atrofiga 4 qubba örna-tilgan. Devor tepasida kungirasimon darça (40 ta). Har bir darça hoşiyalangan. Ravoq tepasidagi qanos ğiş-tin tangaçalar marjoni b-n çegaralangan. Ikki çetiga mayda giştdan çorsi tumor yasalgan. Bino içkarisi taşkaridagi bezak b-n uzviy boğliq bölib, uslub jihatdan bir xil. Içki devor gumbaz osti bağalidagi ustma-ust ra-voqçalar ustunçalarga tayangan. Ravoqçalar 8 qirrali gumbaz asosini taşkil qiladi. Qirralar burçagiga gumbazga tirgaklik qiluvçi ustunçalar işlangan. Arxeologik qazilma vaqti (1927) da xona sahnida 2 yoğoç sağana borligi aniqlangan. Yozma manbalar va rivoyatlarga kura, maqbarani Ismoil Somoniy otasi qabri ustiga qurdirgan. Şarq tomondagi sağana Ismoil Somoniy qabri (849—907) deb taxmin etiladi. Narşaxiy Buxoro tarixi ki-tobida Ismoil Somoniyning öğli amir Ahmad (914 y.) öz qullari tomonidan öldirilgan va mazkur maqbaraga qöyilgan deb yozadi. M. Saidjonov topgan Vaqfnoma (868 y)da zikr etilişiça, otasi amir Ahmad mozoridan Registongaça bölgan yerlarning bir qismi maqbaraga vaqf etilgan. I. S. m. Örta Osiyo me'morligi va san'ati tarixidagi dastlabki maqbaralardan. Uning tuzilişida qad. sugd me'morligining an'analari saklanib qolgan buyuk me'moriy asardir. 1925 y.da gum-bazi ta'mir etilgan. V. Vyatkin boşçiligida arxeologik tekşiruvlar olib borilgan. Binoni kumib yuborgan zax tuproqlardan tozalanib, B. Zasipkin va Usta Şirin Murodov boşçiligida ta'mirlangan (1937—39). I. S. m. şahar madaniyat va istiroqat boği hududida joylaşgan. I. S. m. loyihasidan tortib, hajmiy tuzilişigaça geometrik tartib va qoida asosida yaratilganligi aniqlangan.
Ad.: Bulatov M. S, Geometriçeskaya garmonizatsiya v arxitekture Sredney Azii IX— XV vv., M., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСМОИЛ СОМОНИЙ МАҚБАРАСИ — Бухородаги кўҳна меъморий ёдгорлик (тахм. 864—868). Сомонийлар давлати нинг асосчиси Исмоил Сомоний ва унинг авлодлари мақбараси. И.См. 4томони бир хил чордара шаклида, жимжима ғиштин безаклари чивиқли тўсиқ ёки қамиш, буйра тўқимасини эслатади. Девор қалинлиги —1,8 м, тарҳи — ташқариси 10,80x10,70 м, ичкариси 7,20x7,20 м. Усти гумбаз б-н крпланган. 4 бурчаги устунсимон шаклда ишланган, гумбаз атрофига 4 қубба ўрна-тилган. Девор тепасида кунгирасимон дарча (40 та). Ҳар бир дарча ҳошияланган. Равоқ тепасидаги қанос ғиш-тин тангачалар маржони б-н чегараланган. Икки четига майда гиштдан чорси тумор ясалган. Бино ичкариси ташкаридаги безак б-н узвий боғлиқ бўлиб, услуб жиҳатдан бир хил. Ички девор гумбаз ости бағалидаги устма-уст ра-воқчалар устунчаларга таянган. Равоқчалар 8 қиррали гумбаз асосини ташкил қилади. Қирралар бурчагига гумбазга тиргаклик қилувчи устунчалар ишланган. Археологик қазилма вақти (1927) да хона саҳнида 2 ёғоч сағана борлиги аниқланган. Ёзма манбалар ва ривоятларга кура, мақбарани Исмоил Сомоний отаси қабри устига қурдирган. Шарқ томондаги сағана Исмоил Сомоний қабри (849—907) деб тахмин этилади. Наршахий Бухоро тарихи ки-тобида Исмоил Сомонийнинг ўғли амир Аҳмад (914 й.) ўз қуллари томонидан ўлдирилган ва мазкур мақбарага қўйилган деб ёзади. М. Саиджонов топган Вақфнома (868 й)да зикр этилишича, отаси амир Аҳмад мозоридан Регистонгача бўлган ерларнинг бир қисми мақбарага вақф этилган. И. С. м. Ўрта Осиё меъморлиги ва санъати тарихидаги дастлабки мақбаралардан. Унинг тузилишида қад. сугд меъморлигининг анъаналари сакланиб қолган буюк меъморий асардир. 1925 й.да гум-бази таъмир этилган. В. Вяткин бошчилигида археологик текширувлар олиб борилган. Бинони кумиб юборган зах тупроқлардан тозаланиб, Б. Засипкин ва Уста Ширин Муродов бошчилигида таъмирланган (1937—39). И. С. м. шаҳар маданият ва истироқат боғи ҳудудида жойлашган. И. С. м. лойиҳасидан тортиб, ҳажмий тузилишигача геометрик тартиб ва қоида асосида яратилганлиги аниқланган.
Ад.: Булатов М. С, Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии IX— XV вв., М., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.