Ismoilbek Gasprinskiy
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99–100-b. — ziyouz.com
Gasprinskiy Ismoilbek GASPRINSKIY (Gaspralik) Ismoilbek (1851.21.3, Boqçasaroy yaqinidagi Ajiköy qişloği —1914.11.9, Boqçasaroy) — jadidçşşk harakatining asosçisi, yozuvçi va publitsist. G.ning otasi Mustafo Gasprinskiy Rossiya harbiy dvoryani (praporşçik) bölib, Yalta ş. yaqinidagi Gaspra qişloğidan edi. G. qişloq musulmon maktabi, Oqmaçit (hoz. Simferopol) gimnaziyasi va Voronejda, Moskva kadetlik korpusida öqidi (1864—67). Qrimga qaytgaç, rus tili öqituvçisi bölib işladi (1867—70). Istanbul va Sorbonna (Parij) un-tlarida öqidi (1871—75). Jazoir, Tunis, Misr, Gretsiyada böldi. Parijda fransuz sotsialistlari va liberallariga yaqinlaşdi. Turkiyada Yoş turklar harakati rahbarlari b-n tanişdi (1875—77). Boq-çasaroy ş. meri qilibsaylandi(1877). G. turkiy xalklar tarixi va adabiyotini örganib, Şarq b-n Ğarb olamini taqqoslaş imkoniyatiga ega böldi. G. «Rusiya musulmonligi» (Simferopol, 1881) ilk risolasida Yevropa sivilizatsiyasidan kör-körona andoza olişga qarşi çiqib, uni tanqidiy qabul qilişga, musulmonlarni ilm-fanni egallaşga, texnika yutuqlaridan foydalanişga da'vat etdi. «Ovrupo madaniyatiga bir nazar muvozini» (Istan-bul, 1885) asarida esa sotsializm ğoyalari b-n bahsga kirişib, uning asosiy tamoyillarini şubha ostiga oldi. G. Rossiya mustamlakasidagi barça musulmon xalqlar maorifini tubdan isloh qiliş, dunyoviy fanlarni öqitiş masalasiga alohida e'tibor berdi. Boqçasaroyda dastlabki «usuli jadid» (yangi usul) maktabini oçdi (1884). Turkiston general-gubernatori N. O. Rozenbaxga musulmon maktablarini isloh qilişga doir loyihasini yubordi. Rad javobini olgaç, 1893 y. Turkistonga özi keldi, Buxoro, Samarkand, Toşkentda bölib, taraqqiyparvar ziyolilar b-n uçraşuvlar ötkazdi. G. jadidçilik ğoyalarini kengroq yoyiş uçun «Tarjimon» (1883 y. 10 alr. dan), «Millat» (1908), «Bolalar olami» (1908—15), «Uyğoniş» (Qohira, 1908, arab tilida) gaz.lari, «Ayollar olami» jur. (1908—10), «Xa-xa-xa!» hajviy haftanomasini çiqardi. Jadid maktablari uçun «Xöjai sibyon» («Bolalar muallimi») darsligini, «Rahbari muallimin yoki muallimlarga yöldoş» (1898) kitobini yozdi. G. musulmon milliy ozodlik harakatining yölboşçisi sifatida tanildi. U Kavkaz, Volgaböyi, Misr va Hindistonga borib, umummusulmonlar qurultoyini çaqirişga harakat qildi. Butun Rossiya musulmonlari 3 ta kongressi işida faol qatnaşdi (1905—06). Dastlabki umummusulmon siyosiy partiyasi «Ittifoq ul-muslimin»ni tuziş taşabbuskorlaridan biri böldi (1906). «Dor ul-rohat musulmonlari» ilmiyfantastik asari, «Yuz yildan söng. 2000- sana» badiiy-publitsistik romani, «Turkiston ulamosi» kitobining muallifi. Ad.: Qosimov B.. Ismoilbek Gasprali, T., 1992. Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАСПРИНСКИЙ (Гаспралик) Исмоилбек (1851.21.3, Боқчасарой яқинидаги Ажикўй қишлоғи —1914.11.9, Боқчасарой) — жадидчшшк ҳаракатининг асосчиси, ёзувчи ва публицист. Г.нинг отаси Мустафо Гаспринский Россия ҳарбий дворяни (прапоршчик) бўлиб, Ялта ш. яқинидаги Гаспра қишлоғидан эди. Г. қишлоқ мусулмон мактаби, Оқмачит (ҳоз. Симферополь) гимназияси ва Воронежда, Москва кадетлик корпусида ўқиди (1864—67). Қримга қайтгач, рус тили ўқитувчиси бўлиб ишлади (1867—70). Истанбул ва Сорбонна (Париж) ун-тларида ўқиди (1871—75). Жазоир, Тунис, Миср, Грецияда бўлди. Парижда француз социалистлари ва либералларига яқинлашди. Туркияда Ёш турклар ҳаракати раҳбарлари б-н танишди (1875—77). Боқ-часарой ш. мэри қилибсайланди(1877). Г. туркий халклар тарихи ва адабиётини ўрганиб, Шарқ б-н Ғарб оламини таққослаш имкониятига эга бўлди. Г. «Русия мусулмонлиги» (Симферополь, 1881) илк рисоласида Европа цивилизациясидан кўр-кўрона андоза олишга қарши чиқиб, уни танқидий қабул қилишга, мусулмонларни илм-фанни эгаллашга, техника ютуқларидан фойдаланишга даъват этди. «Оврупо маданиятига бир назар мувозини» (Истан-бул, 1885) асарида эса социализм ғоялари б-н баҳсга киришиб, унинг асосий тамойилларини шубҳа остига олди. Г. Россия мустамлакасидаги барча мусулмон халқлар маорифини тубдан ислоҳ қилиш, дунёвий фанларни ўқитиш масаласига алоҳида эътибор берди. Боқчасаройда дастлабки «усули жадид» (янги усул) мактабини очди (1884). Туркистон генерал-губернатори Н. О. Розенбахга мусулмон мактабларини ислоҳ қилишга доир лойиҳасини юборди. Рад жавобини олгач, 1893 й. Туркистонга ўзи келди, Бухоро, Самарканд, Тошкентда бўлиб, тараққийпарвар зиёлилар б-н учрашувлар ўтказди. Г. жадидчилик ғояларини кенгроқ ёйиш учун «Таржимон» (1883 й. 10 алр. дан), «Миллат» (1908), «Болалар олами» (1908—15), «Уйғониш» (Қоҳира, 1908, араб тилида) газ.лари, «Аёллар олами» жур. (1908—10), «Ха-ха-ха!» ҳажвий ҳафтаномасини чиқарди. Жадид мактаблари учун «Хўжаи сибён» («Болалар муаллими») дарслигини, «Раҳбари муаллимин ёки муаллимларга йўлдош» (1898) китобини ёзди. Г. мусулмон миллий озодлик ҳаракатининг йўлбошчиси сифатида танилди. У Кавказ, Волгабўйи, Миср ва Ҳиндистонга бориб, умуммусулмонлар қурултойини чақиришга ҳаракат қилди. Бутун Россия мусулмонлари 3 та конгресси ишида фаол қатнашди (1905—06). Дастлабки умуммусулмон сиёсий партияси «Иттифоқ ул-муслимин»ни тузиш ташаббускорларидан бири бўлди (1906). «Дор ул-роҳат мусулмонлари» илмийфантастик асари, «Юз йилдан сўнг. 2000- сана» бадиий-публицистик романи, «Туркистон уламоси» китобининг муаллифи. Ад.: Қосимов Б.. Исмоилбек Гаспрали, Т., 1992. Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.