Ismoiliylar

Ismoiliylar — 8-a. örtalarida arab xalifaligida şialik yönalişida şakllanib, 10—11-a.larda Yaqin va Örta Şarqda keng tarqalgan diniy oqim tarafdorlari. I. oqimining şakllanişi arab xalifaligida ziddiyatlarning va xalq qözğolonlarining kuçayişi b-n boğliq. Şialikning ba'zi tarafdorlari xalifalik taxtini egallagan abbosişşr b-n ma'lum darajada kelişib iş tutganlari tufayli abbosiylarga qarşi kuraşni davom ettiriş niyatida bölgan bir guruh şialar imom Ja'far as-Sodiqning katta öğli Ismoil (oqimning nomi şundan) atrofiga jipslaşdilar. Imom Ja'far Ismoilni vorislikdan mahrum etib, kiçik öğli Muso alkozimni voris qilib tayinladi. Bundan norozi bölgan Ismoil tarafdorlari uning vafotidan (762 y.) keyin, öğli Muhammad ibn Ismoilni imom deb tanidilar.

9-a oxirlariga kelib, ismoiliylik mustaqil diniy firqa sifatida taşkil topdi. Ular maxfiy uyuşma yoki taşkilotlar tuzdilar. Bu taşkilotlar muayyan guruhlarning manfaatini ifoda etar edi. Şu davrda yunon falsafa-si, neoplatonizm, neopifagorsizm, xristian gnostitsizmi va b. oqimlar ta'siri ostida I.ning murakkab diniyfalsafiy tizimi şakllandi. Ularning ta'limoti avvalo ikkiga: zohiriy (taşqi) — oçiq va botiniy (içki) — maxfiy ta'limotlarga bölinadi. Zohiriy ta'limot şialarning umumiy ta'limotidan kam farq qiladi, bu ta'limot firqaning maxfiy ta'limotidan bexabar bölgan oddiy ommaga möljallangan. Birinçi bor botiniy ta'limotni movarounnahrlik annasafiy (942 y. v.e.) asoslab berdi. Unga köra, mutlaq xudo özidan quyi bölgan 7 ta poğonani ajratadi (emanatsiya), ya'ni: mutlaq xudo, olamiy akl, olamiy jon, birlamçi materiya, fazo, vaqt va komil inson (ya'ni pay-ğambar). Kamolotga erişgan inson (al-inson alkomil), I. ta'limoti böyiça, özida «olamiy aql»ni aks ettirgan notiq (gapiruvçi) bölib, u payğ-ambar maqomida böladi va vahiyni insonlarga yetkazib beradi, özida «olamiy jon»ni aks ettirgan somit (jim turuvçi) esa oyatlardagi botiniy maz-munni tuşuntirib beradi. I. tasavvurida insoniyat tarixi Odamatodan Qoimgaça bölgan «buyuk davr»dir. U 7 «fitra»dan iboratki, ularning har biriga muayyan notiq (payğambar) töğri keladi: Odam, Nuh, Ibrohim, Muso, Iso, Muhammad. Har bir pay-ğambar davrining yettinçi imomi ke-yingi payğambar (notiq)ga aylanadi. Demak, Ismoilning öğli Muhammad — yettinçi imom, Qoim qiyofasida yettinçi payğambar bölib kelişi va «qiyomat Qoim»gaça hukm surişi kerak.

Örta asrda I. orasidan nizoriylar (haşşoşiylar), musta'liylar, druzlar, qarmatlar ajralib çiqdi. I. ta'limoti, xususan, qarmatlar mafkurasi islom dinining öta söl maslagi bölgan. Örta asr tafakkurining yirik namoyandalari Rudakiy, Ibn Sino, Abu-l-A'lo al-Ma'arriy va b.ga qarmatlar mafkurasi ta'sir körsatgan. Maşhur şoir va mutafakkir Nosir Xisrav esa I.ning yirik namoyandalaridan biri bölgan. Hoz. davrda nizoriylar Suriya, Eron, Afğoniston şim.da, Toğli Badaxşonda, musta'liylar Yaman, Hindiston, Pokiston, Misrda, druzlar Suriya va Livanda saqlanib qolgan.