Iso
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 330–331-b. — ziyouz.com
Iso ISO, Iso Masih — Qur'onda tilga olingan payğambarlardan biri. Islomda Muhammad (sav)dan oldingi payğambar sifatida alohida e'zozlanadi. Qur'onda, şuningdek, «al-Masih» («xudo yarlaqagan»), Ibn Maryam («Maryamning öğli»), Abdulloh («Allohning quli»), Rasululloh («Allohning elçisi»), Allohning muqarrabi (yaqini), «Haqni sözlovçi», deb ta'riflanadi. I.ga Injil nozil qilingan. Qur'onga köra, I. — Allohning ögli emas, Xudo ham emas. I. — Allohning bandasi va bokira qiz Maryamdan mö'jiza b-n tuğilgan. Alloh unga «Bani Isroil» qavmini hidoyatga boşlaş uçun payğambarlik darajasini iroda etdi. I. odamlarni öz ta'limotiga ergaşişlariga da'vat qildi. Yahudiylarni notöğri yöllardan qaytarib, ularga halol va haromni tuşuntira boşladi. Özidan keyin Ahmad (ya'ni Muhammad) nomida bir payğambar bölişi başoratini ham yet-kazdi.
Xristianlikda I. Iisus Xristos nomi b-n yuritilib, xrispgianlik asosçisi hisoblanadi («Xristos» sözi yunonça bölib, özbek tilida «xaloskor» ma'nosini anglatadi). Xristian çerkovlarining aksariyati uni Xudo-odam sifatida uluğlaydi. Injilga köra, I. xudoning öğli bölgan, Vifleyem (hoz. Beyt Laxm ş.)da duradgor Iosifning xotini Mariyadan tuğilgan. Iosif va Mariya gödagi b-n podşoh Irod I ta'qibidan qoçib, Misrga boradilar, keyin Galileya (Falastin)ga qaytadilar. I. tarğibotçilik faoliyatini boşlab yuboradi. Uni Ioann Krestitel çöqintiradi. I. atrofiga 12 şogird (apostol — havoriy) larni töplaydi. Xavoriylardan biri I. tarğibot qilayotgan yangi ta'limotni oşkor etib qöygaç, yahudiylar sudi — sinedrion I.ni ölim jazosiga hukm qiladi. Rim noibi Pontiy Pilat hukmni tasdiqlaydi, I. çormix qilinib qatl etiladi. Lekin u tirilib öz şogirdlari oldiga keladi. Xristianlar I.ning tirilib kelişi («voskresenye»)ga işonadilar.
Fanda I.ning tarixiyligi e'tirof etiladi. U 1-a.ning 1-yarmida Falastinning Galileya mintaqasida Iisus (Iyeşua) ismi b-n sayyor da'vatçi sifatida faoliyat körsatgan. I.ning tar-ğiboti fariseylar va esseylar ta'li-moti kabi maxdud emas, balki falas-tin jamiyatining barça tabaqalariga qaratilgandi. Şu boisdan ham keyingi asrlarda grekrim zaminida I. ta'limotining tarafdorlari mahalliy tusdagi bu harakatni Örta dengiz hav-zasini töliğiça qamrab olgan olamşu-mul dinga aylantirişga erişdilar.
Ad.: Payğambarlar qissasi, T., 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСО, Исо Масиҳ — Қуръонда тилга олинган пайғамбарлардан бири. Исломда Муҳаммад (сав)дан олдинги пайғамбар сифатида алоҳида эъзозланади. Қуръонда, шунингдек, «ал-Масиҳ» («худо ярлақаган»), Ибн Марям («Марямнинг ўғли»), Абдуллоҳ («Аллоҳнинг қули»), Расулуллоҳ («Аллоҳнинг элчиси»), Аллоҳнинг муқарраби (яқини), «Ҳақни сўзловчи», деб таърифланади. И.га Инжил нозил қилинган. Қуръонга кўра, И. — Аллоҳнинг ўгли эмас, Худо ҳам эмас. И. — Аллоҳнинг бандаси ва бокира қиз Марямдан мўъжиза б-н туғилган. Аллоҳ унга «Бани Исроил» қавмини ҳидоятга бошлаш учун пайғамбарлик даражасини ирода этди. И. одамларни ўз таълимотига эргашишларига даъват қилди. Яҳудийларни нотўғри йўллардан қайтариб, уларга ҳалол ва ҳаромни тушунтира бошлади. Ўзидан кейин Аҳмад (яъни Муҳаммад) номида бир пайғамбар бўлиши башоратини ҳам ет-казди.
Христианликда И. Иисус Христос номи б-н юритилиб, хриспгианлик асосчиси ҳисобланади («Христос» сўзи юнонча бўлиб, ўзбек тилида «халоскор» маъносини англатади). Христиан черковларининг аксарияти уни Худо-одам сифатида улуғлайди. Инжилга кўра, И. худонинг ўғли бўлган, Вифлеем (ҳоз. Бейт Лахм ш.)да дурадгор Иосифнинг хотини Мариядан туғилган. Иосиф ва Мария гўдаги б-н подшоҳ Ирод I таъқибидан қочиб, Мисрга борадилар, кейин Галилея (Фаластин)га қайтадилар. И. тарғиботчилик фаолиятини бошлаб юборади. Уни Иоанн Креститель чўқинтиради. И. атрофига 12 шогирд (апостол — ҳаворий) ларни тўплайди. Хаворийлардан бири И. тарғибот қилаётган янги таълимотни ошкор этиб қўйгач, яҳудийлар суди — синедрион И.ни ўлим жазосига ҳукм қилади. Рим ноиби Понтий Пилат ҳукмни тасдиқлайди, И. чормих қилиниб қатл этилади. Лекин у тирилиб ўз шогирдлари олдига келади. Христианлар И.нинг тирилиб келиши («воскресенье»)га ишонадилар.
Фанда И.нинг тарихийлиги эътироф этилади. У 1-а.нинг 1-ярмида Фаластиннинг Галилея минтақасида Иисус (Иешуа) исми б-н сайёр даъватчи сифатида фаолият кўрсатган. И.нинг тар-ғиботи фарисейлар ва эссейлар таъли-моти каби махдуд эмас, балки фалас-тин жамиятининг барча табақаларига қаратилганди. Шу боисдан ҳам кейинги асрларда грекрим заминида И. таълимотининг тарафдорлари маҳаллий тусдаги бу ҳаракатни Ўрта денгиз ҳав-засини тўлиғича қамраб олган оламшу-мул динга айлантиришга эришдилар.
Ад.: Пайғамбарлар қиссаси, Т., 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.