Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ispaniya

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 332–342-b. — ziyouz.com

    Ispaniya (Espana), Ispaniya Qirolligi (Reino de Espana) — Yevropaning jan.ğarbida, Pireney ya.o.da joylaşgan davlat. Örta dengizdagi Balear (şu jumladan Pitius), Atlantika okeanidagi Kanar o.lari, Afrikaning şim. qirğoğidagi Seuta va Melilya ş.lari va unga yondoş Veles-de-la-Gomera, Alusemas, Çafarinas o.lari ham I.ga qaraydi. Mayd. 504,75 ming km2. Aholisi 40,037 mln. kişi (2001). Ma'muriy jihatdan öz hukumati va parlamentiga ega bölgan 17 muxtor regionga, ular, öz navbatida, 50 viloyat (provincia)ra bölinadi. Poytaxti — Madrid ş.

    Davlat tuzumi. I. — parlamentli monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1978 y. 6 dek.dagi milliy referendumda ma'qullangan, öşa yili 29 dek.dan kuçga kirgan; 1992 y.da unga tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — qirol (1975 y. 22 noyab.dan Xuan Karlos 1), uning huquqi konstitutsiya böyiça çeklangan. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Boş korteslar (parlament) amalga oşiradi. Korteslar ikki palata — deputatlar kongressi va senatdan iborat. Ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Hukumat raisini qirol siyosiy partiyalar va par-lamentning ikkala palatasi raislari b-n maslahatlaşib tayinlaydi.

    Tabiati. I. subtropik mintaqada. Qirğoq çiziğining uzunligi orollar b-n birga 5 ming km dan köproq. I. hududining aksar qismi plato, örtaça balandlikdagi tizmalar, yassitoğliklar va pasttekisliklardan iborat. Platolarning balandligi şim.-ğarbda 800— 1000 m, jan.şarqda 500—600 m. Ular örtasida jan.-ğarbdan şim.şarqqa yönalgan Markaziy Kordilyera toğ tizmalari bor. I.ning şim.-ğarbida Galisiya massivi va Leon toğlari, Biskay qöltiği sohilida Kantabriya toğlari bor. Ular şarqda Pireney toğlariga ulanib ketadi. Jan. va jan.şarqida Andalusiya toğlari, jan.- ğar-bida Andalusiya pasttekisligi bor. Syerra-Nevada tizmasidagi Mulasen toği (3478 m) I.dagi eng baland toğdir. I.da uran, mis, simob, qörğoşin, temir, volfram, qalay, oltin, ku-muş, margimuş, marganets konlari bor. Toşkömir, kaliy tuzi, kaolin, apatit ham qazib olinadi.

    Iqlimi şim. va şim.-ğarbida mö'tadil okean iqlimi, qiş yumşoq, yoz iliq. Yillik örtaça yoğin 1000—2000 mm. Sohilda yanv.ning örtaça t-rasi 7— 9°, iyulniki 18—20°. Mamlakatning qolgan qismida Örta dengizga xos subtropik iqlim, yoz quruq, issiq, qiş yumşoq, seryogin. Yanv.ning örtaça t-rasi Meseta platosida 4—5°, jan.da 12—13°, iyulniki 23—29°. I.ning markazi, şarqi va jan.şarqida yoğin kam (300—500 mm).

    Daryolari, asosan, yomğirdan töyinadi, yozda juda sayozlanib qoladi. Faqat şim. va şim.ğarbidagi daryolar yil böyi sersuv. Yirik daryolari: Taxo, Ebro, Gvadalkvivir, Duero, Gvadiana va b. Ulardan energiya olişda va suğorişda foydalaniladi. I.ning şim. va şim.-ğarbidagi toğ-örmon qönğir tuproqlarda qora qayin, dub, kaştan örmonlari, tog yon bağirlaridagi toğ podzol tuproqlarida qarağay örmonlari bor. Pireney toğlarida 2000 m dan balandda ötloq mintaqalari joylaşgan. I.ning qolgan qismida doim yaşil dublar, qarağay, sarv, kaştan, zarang, lipa va b. usadi. I.ning eng çekka jan.da palmazorlar uçraydi. Hayvonlardan tulki, suvsar, qönğir ayiq, börsiq, tog eçkisi, serna, viverra, quyon, tipratikan bor. Gibraltar atrofida makaka maymun (Yevropada faqat şu yerda) uçraydi. Quşlarning 400 ga yaqin turi bor. Sudralib yuruvçilar köp. Tunets, sardina, treska baliklari va dengiz jonivorlari ovlanadi. Noyob hayvonlar va tabiiy landşaftni saqlaş maqsadida bir neça milliy boğ va qöriqxonalar taşkil etilgan. Milliy boğlari: Ayguestortes-i-Lago-San-Maurisio, Kovadonza, Ordesa va b.

    Aholisining 3/4 qismi ispanlar, qolganlari — katalonlar, galisiylar, basklar va b. Rasmiy til — ispan tili. Köpçilik dindorlar — katoliklar. Aholining 78,4% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Madrid, Barselona, Valensiya, Sevilya, Saragosa, Bilbao, Malaga.

    Tarixi. I. hududida odam quyi paleolit davridan yaşaydi. Leridadan Kadisgaça bölgan hududlarda mezolitga oid qoyatoş suratlari köp topilgan. Mil. av. 7-a.dan I.ning jan. va şarqiy sohil böylari finikiyaliklar va yunonlar tomonidan özlaştira boşlangan. Mil. av. 700—500 y.larda Örta dengiz sohilida iberlar madaniyati paydo böldi. Mil. av. 5—3-a.larda Pireney ya.o. orkali kelgan kelpiarnmt iberlar b-n qöşilib ketişi natijasida kelipiberlar şakllangan. Mil. av. 3-a. oxirlarida I. hududining köp qismi Karfagen qöl ostiga ötdi. Mil. av. 2-a. boşiga kelib rimliklar karfagenliklarni siqib çiqardi. Mil. av. 197 y.da Rim I. hududini 2 viloyat (Yaqin Ispaniya va Olis Ispaniya)ga bölib yubordi. Mil. 409 y. I.ga alanlar, svev va vandallar, 418 y.dan vestgotlar kirib kela boşladi. 711—718 y.larda Pireney ya. o.ning deyarli hammasini arablar bosib olib, 756 y. mustaqil davlat — Kordova amirligini, 929 y.da esa Kordova xalifaligini tuzdi. Kordovada suğoriladigan dehqonçilik paydo böldi, hunarmandçilik, savdo-sotiq, fan va madaniyat yuksaldi. 1031 y. xalifalik bir neça amirlikka bölindi. 8-a.dan boşlab mavrlar köl ostida bölgan yerlarni ispanlar kay-tarib ola boşladilar (Rekonkista dav-ri). Rekonkista davrida Kastiliya va Aragon qirolliklari vujudga keldi (11-a). 12-a. da dvoryanlar, ruhoniylar, şaharliklar va yuqori tabaqa dehqonlardan iborat korteslar paydo böldi. Ular qirol hokimiyatini çeklab turdilar.

    1479 y. Aragon b-n Kastiliya örtasida tuzilgan sulola ittifoqi (aragonlik Ferdinand b-n kastiliyalik Iza-bellaning 1469 y.gi nikohi) natijasida I. yagona davlatga aylandi. 1480 y. absolyutizm quroli hisoblangan inkvizitsiya joriy qilinib, mavr va yahudiylar (asosan, dehqonlar-, hunarmandlar, savdogarlar) mamlakatdan quvildi. 1504 y. I.ga Neapol qirolligi (Jan. Italiya) va Sitsiliya qöşib olindi. I. 1494— 1559 y.larda Italiyaga qarşi uruşlarda Şim. va Örta Italiyaning qator yerlarini bosib oldi. Karl I ning taxtga ötirişi (1516) b-n I.da Gabsburglar sulolasi hukm sura boşladi. Şu yili I.ga Niderlandiya qöşib olindi.

    16-a.ning 1-yarmida I. Markaziy va Jan. Amerikaning kup qismini, Filipp II davrida Filippin o.lari (1563—73) ni bosib oldi va Portugaliya (1581)ni öziga qöşdi. I. qiroli Karl I Gabsburg «Muqaddas Rim im-periyasi»ning qiroli bölgaç, Karl V nomini oldi. Bu paytda I. Yevropaning siyosiy reaksiya markaziga aylandi. I.ga qaram bölgan Niderlandiyada 1566 y. inqilobi boşlandi. 1581 y. Birlaşgan viloyatlar respublikasining taşkil qilinişi b-n Şim. Niderlandiya I.dan ajralib çikdi. I. 16— 17-a. larda Angliya b-n uruşib, dengizdagi ma-vqeidan mahrum böldi («Yengilmas armada» — ispan flotining 1588 y.dagi halokati bunga yöl oçdi). Öttiz yillik uruş (1618—48), Fransiya hamda Angliya b-n bölgan uruşlar natijasida tuzilgan Vestfaliya (1648), Pireney (1659), Axen (1668) va Nimvegen (1678) sulxlariga binoan, I. Yevropada gegemonlik qiliş huquqidan mah-rum böldi. Gabsburglarning sönggi vakili Karl II vafoti (1700) va ispan taxtining Burbonlarga ötişi munosabati b-n ispan merosi uçun Yevropada uruş (1701 — 14) boşlandi. Natijada I. Italiya, Jan. Niderlandiya va Gibraltardagi yerlaridan ajraldi. Karl III davri (1759—88)da ma'rifatli absolyutizm ruhidagi islohot ötkazildi.

    1808 y. Fransiya I.ni bosib olişga kirişdi. Ispan xalqining bosqinçilarga qarşi milliy harakati birinçi ispan inqilobi b-n qöşilib ket-di (1808—14). I.da boşlangan milliy ozodlik uruşlari Amerikadagi ispan mustamlakalarida ozodlik harakatining (1810—26) avj olişiga turtki böldi. Natijada bir qança mustamla-kalar mustaqillikka erişdi. Napoleon I yengilgaç, Burbonlar taxtni qay-ta egallab, absolyutizmni tikladi. 1820 y. qözğolon kötarilib, u inqilobga aylandi. Inqilob 1823 y. Muqaddas ittifoq tomonidan bostirildi.

    1834—43 y.larda işçilar qarakati avj oldi va utopik sotsializm goyalari tarqala boşladi. 1868 y. boşlangan inqilob natijasida respublika örnatildi (1873). Respublika tarafdorlari örtasida hamjihatlik yöqligi oqibatida demokratik kuçlar mağlubiyatga uçrab, Burbonlar sulolasi qayta tiklandi (1874). I.-Amerika uruşi (1898)da I. mağlubiyatga uçrab, Kuba, Puertoriko, Guam va Filippindan mahrum böldi, ispan monarxiyasi za-iflaşdi. Respublika tarafdorlari faollaşdi va işçilar harakati avj oldi.

    l-jahon uruşi yillarida I. beta-raf turdi. 1921 y. ispan qöşinlari Marokaşda mağlu-biyatga uçragaç, monarxiya inqirozi yanada kuçaydi. Çöçib qolgan reaksiya 1923 y. sent.da harbiy töntariş qilib, general M. Primo de Rivera harbiy hokimiyatini örnatdi.

    1931 y. 14 sent.da boşlangan inqilob natijasida respublika e'lon kilindi. 1936—39 y.lardagi milliy-inqilobiy uruşda demokratik kuçlar mağlubiyatga uçrab, respublika agdarilgaç, general F. Frankoning faşist diktaturasi (1939—75) örnatildi. Respublika davri qonunlari bekor qilindi, faşistlarning I. falangasi deb atalgan partiyasidan taşkari barça siyosiy partiyalar tarkatib yuborildi, inqilobçilar qatağonga uçradi, sinfiy kasaba uyuşmalari tugatildi. Yarim millionga yakin ispanlar çet elga qoçdi.

    2-jahon uruşida I. betaraflik e'lon qilgan bölsa ham, Germaniya va Italiyaga yordam berdi, frontga «zan-gori diviziyasi»ni yubordi. 1959 y.da Franko diktaturasiga qarşi tinç yöl b-n kuraşiş uçun Milliy antifaşist fronti tuzila boşladi. Faşiz-mga qarşi kuçlar birlaşdi. 1962 y.da Myunxen (GFR)da ispanlar umumdemok-ratik konferensiyasi ötkazildi, 26 viloyatda umumiy iş taşlaşlar böldi, «vertikal sindikatlar»ga qaramaqarşi işçi komissiyalari (kasaba uyuşmalari) tuzildi. 1962—63 y.lardagi ijtimoiy tanglik diktaturami juz'iy «erkinliklar beriş» siyo'satiga ötişga majbur qildi, ammo u muxolifat kuçlarini bartaraf etolmadi. 1971 y. muxolifat kuçlari birgalikda harakat qiliş haqida bitim imzoladilar. 1975 y.da F. Franko vafotidan söng qirol Xuan Karlos I davlat boşliği böldi. 1976 y.dan köpçilik siyosiy partiya va kasaba uyuşmalri oşkora faoliyat körsata boşladi. 1977 y. I.da 1936 y.dan keyingi birinçi parlament saylovi böldi. Unda 100 ta partiya va 18 ta koalitsiya qatnaşdi.

    I. 1956 y.da Şim. Marokaş, 1968 y.da Ekvatorial Gvineya, 1976 y.da Ğarbiy Sahroi Kabir kabi mustamlakalaridan mahrum böldi. 1982, 1986, 1989 va 1993 y.lardagi parlament saylovlarida so-sialistik işçi partiyasi ğalaba qozondi. 1996 va 2000 y.gi saylovda esa Xalq partiyasi nisbiy köpçilik ovoz olib, hukumatni tuziş huquqini qölga kiritdi.

    I. — 1955 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 12 okt. — Ispan Millati Kuni (1492). ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 17 martda örnatgan.

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. I.da 500 dan köproq siyosiy partiya va jamoat taşkiloti röyxatga olingan. Asosiy partiyalari: Xalq partiyasi (1989 y. yanv.gaça Xalq uyuşmasi), 1976 y.da tuzilgan; I. sotsialistik işçi partiyasi, 1879 y.da tuzilgan; I. kommunistik partiyasi, 1920 y.da tuzilgan; Basklarning millatparvar partiyasi, 1993 y.da tuzilgan; Kataloniya demokratik konvergensiyasi, 1974 y.da asos solingan; Valensiya ittifoqi. Kasaba uyuşma birlaşmalari: Mexnat-kaşlar umumiy ittifoqi, 1888 y.da tuzilgan; Işçilar kasaba uyuşma birlaşmasi, 1960 y.da asos solingan; Işçi komissiyalari, 1956 y.da tuzilgan.

    Xöjaligi. I. industrial-agrar mamlakat. Sanoat i.ç. qajmi jihatidan Ğarbiy Yevropada 5-örinda, rivojlangan mamlakatlar örtasida 8-örinda turadi. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 23%, q.x. uluşi 3,5%, xizmat körsatiş sohasining uluşi esa 60 % dan ortadi. Ba'zi subtropik va bogdorçilik mahsulotlarini yetiştiriş va eksport qilişda dunyoda oldingi örinlarda turadi.

    Sanoatida oğir sanoat yetakçi örinda turadi. Maşinasozlik, avtomobil va kemasozlik, stanoksozlik, elektrotexnika, kimyo sanoati ğoyat rivojlangan. Sanoatning eng qad. tarmoği — töqimaçilik ham ravnaq topgan. Elektron sanoati tez sur'atlar b-n taraniy etmoqda. Ammo konçilik va metallurgiya tarmoqlaridagi i.ç. qisq-arib bormoqda. 100 turdagi foydali qazilmalardan 16 tasi qayta işlanadi. Pirit, simob, temir, qörğoşin-rux, uran rudalari va toşkömir qazib olinadi. Qazib olinadigan neft I. extiyojining 10% ni krndiradi. Asosiy kemasozlik korxonalari Bilbao, Kartaxena, Barselonada, avtoz-dlar Madrid, Barselona, Valyadolid, Vigo ş.da, kora metallurgiya korxonalari Biskayya, Santander, Asturiya, Valensiya viloyatlarida, rangli metallurgiya Kordova, Xaen, Mursiya, Ovyedo, Santander, Gipuskoa, Biskayya viloyatlarida, çetdan keltirilgan neftni qayta işlovçi korxonalar Lakorunya, Santa-Krus-de-Tenerife, Eskombre-ras va b. port şaharlarida, vinoçilik sanoati Kataloniya, Aragon, Andalusiya va Yangi Kastiliya viloyatlarida joylaşgan. Yiliga 155,7 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Elektr energiya, asosan, GES larda hosil qilinadi. 3 ta AES mavjud. Yoqilği taqçilligi muqobil energiya manbalarini izlaşni taqozo qiladi. Quyoş va geotermal styalardan keng mikyosda foydalaniladi. Asosiy sanoat markazlari — Barselona, Madrid, Bilbao, Ovyedo.

    Qişloq xöjaligi. Asosiy tarmoq dehqonçilik, q.x. mahsuloti qiymatining yarmiga yaqini uning uluşiga töğri keladi. Mamlakat maydonining 71% da dehqonçilik qilinadi. I.da vino (dunyoda 3-örin) tayyorlanadi, sitrus mevalar (apelsin hosili böyiça Yevropada 1-örin, yiliga 3 mln. tonna), buğdoy (ekin maydonining 20%), şoli (dunyoda eng yuqori hosildorlik: ga dan 60—70 sentner), bodom, tamaki, paxta, qand lavlagi, sabzavot (ekin maydonining 69%), kungabokar yetiştiriladi. Oliy nav zaytun yoği i.ç.da dunyoda l-örinda turadi (yiliga 400 ming t dan ziyod). Çorvaçilik yaxşi rivojlangan: qoramol, çöçqa, eçki, qöy boqiladi. Baliq va dengiz joni-vorlari ovlaş qamda qayta işlaşda dunyodagi önlikka kiradi.

    I.da t.y.larning umumiy uz. — 14378 km, avtomobil yöllari uz. — 324 ming km. Asosiy dengiz portlari: Kartaxena, Barselona, Bilbao, Santa-Krusde-Tenerife. Madrid va Barselona ş.laridagi aeroportlar mamlakatdagi eng yirik aeroportlardir. I. çetga maşinasozlik (kema va avtomobillar), q.x. va oziq-ovqat sanoati maxsulotlari (sitrus mevalar, meva-sabzavot konservalari, vino, zaytun yoği) çiqaradi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Yevropa Ittifoqi mamlakatlari (import — 56%, eksport — 66%), AQŞ (import — 8% va eksport 9,2%), Yaqin Şarq mamlakatlari (8,6% va 8,1%), Lotin Amerikasi mamlakatlari (6,1% va 4,2%). Çet el sayyohdigi — muqim daromad manbai. Har yili I.ga 52 mln. sayyoh kelib ketadi, bu soha 20 mlrd. dollargaça daromad beradi (AQŞ dan keyin 2-örin). Sayyohlarga 6 mln. kişi xizmat qiladi. Pul birligi — peseta.

    Tibbiy xizmati. Davlat davolaş muassasalari b-n bir katorda xususiy şifoxonalar ham bor. Köpgina şifokorlar xususiy qabulxonalar oçişgan. Oliy öquv yurtlarining 19 f-ti şi-fokorlar tayyorlaydi. Mamlakatda, ayniqsa, uning dengiz sohillarida kurortlar kup. Ularning eng muhimlari San-Sebastyan, Valensiya, Barselonada.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun 8 y.lik majburiy ta'lim joriy etilgan. 4 y.lik boşlangiç, 7 y.lik örta maktablar bor. Kuçaytirilgan toifadagi hunar-texnika va tijorat maktablari işlaydi. Boşlanriç maktab öqituvçilari 3 y.lik ped. bilim yurtlarida, örta maktab öqituvçilari un-tlarda tayyorlanadi. Mamlakatda 35 davlat un-ti, 4 katolik un-t, 3 ta politexnika in-ti bor. Eng yiriklari: Salamanka (1218), Barselona (1430), Sevilya (1502), Madrid (1508) un-tlari, Sirtqi ta'lim unti (1972), Bilbao unti (1968), Va-lensiyadagi Politexnika un-ti, Santyago-dekompostela ş.dagi un-t. Mamlakatdagi i.t. işlarini 1939 y.da tuzilgan Ilmiy tadqiqotlar Oliy kengaşi uyuştiradi va muvofiqlaştiradi. Akademiyalari: Madriddagi Ispan qirollik akademiyasi (1713), Huquqşunoslik va qonunçilik rollik akademiyasi (1730), Kirollik milliy tibbiyot akademiyasi (1732), Bar-selonadagi Fan va san'at qirollik akademiyasi (1764), Madriddagi Axlo-qiy va siyosiy fanlar kirollik akademiyasi (1857). Bir qator ilmiy tadqiqot in-tlari mavjud. I.da 57 yirik kutubxona, jumladan, Madriddagi Milliy kutubxona (1712) va un-t ku-tubxonasi, Barselonadagi Kataloniya kutubxonasi bor. I.da 90 muzey bölib, yiriklari Madriddagi Prado muzeyi (1819), Milliy arxeologiya muzeyi (1867), Barselona, Kordova, Valensiya va Sevilyadagi badiiy muzeylardir.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. I.da 120 ga yaqin gaz. va 900 jur. naşr etiladi. Eng yiriklari: «Pays» («Mamlakat», kundalik gaz., 1976 y.dan), «Vanguardia» («Ilgor», kundalik gaz., 1981 y.dan), «Diario-16» («Gazeta-16», kundalik gaz., 1976 y.dan), «Levante» («Şarq», kundalik gaz., 1939 y.dan), «Kambio-16» (haftalik jur., 1972 y.dan), «Destino» («Tak,dir», haftalikjur., 1942 y.dan). I. ax-borot agentligi — EFE 1939 y. 3 noyab. da taşkil etilgan. I.da radioeşittiriş 1919 y.dan, telekörsatuvlar 1956 y.dan olib boriladi. I. radiosi va te-lekörsatuvi hukumat hamda siyosiy partiyalar vakillaridan iborat kengaş tomonidan boşqariladi, radioeşittiriş va telekörsatuvlarni nazorat qiladi. I. milliy radiosi va I. telekörsatuvi davlat mahkamasi mavjud.

    Adabiyoti ispan, bask, katalon tillarida va portugal tilining galisiy şevasida.

    Ispan adabiyoti örta asrlarda xalq ijodi, yunon, Rim va arab mada-niyatlarining ta'sirida şakllangan. Xalq baxşilari (xuçlar)ning oğzaki ijodiyoti ispan adabiyotining deboçasi bölgan. Uning dastlabki yirik na-munasi — «Sid haqida doston» (12-a.). Unda bosqinçilarga qarşi kuraş qahramoni Rodrigo de Bikar (9-a.) jasorati madh etilgan. Bu davrda lo-tin, ispan tillaridagi diniy adabiyot alohida örin oladi. 14-a. ispan adabiyotida «Apoloniya haqida kitob» (12— 13-a.lar), «Aleksandr haqida kitob» (13-a. oxiri), «Ritsar Sifar» (13-a.) romanlari közga taşlanadi. X. Manu-elning «Graf Lukanor» (1328 — 35) kitobidagi insonparvarlik ohanglari ispan adabiyotida sezilarli vokea böldi. X. Ruis örta asrlar adabiyotining sönggi iste'dodli şoiri va Uyğoniş davrining darakçisidir. Uning «Saodatli muhabbat madhi» kitobidagi realizm ruhi ispan adabiyoti keyingi taraqqiyotiga zör ta'sir qildi. Bu davr adabiyoti italyan va fransuz Uygoniş davri ta'sirida şakllandi, adabiyotning deyarli barça asosiy janrlari rivojlandi. Lope de Vega xalqçil dra-malari b-n şuxrat qozondi. S. M. de Servantesning «Don Kixot» asari va umuman uning ijodi I. Uyğoniş davrining gultoji böldi.

    16-a.da boşlangan iqtisodiy, siyosiy inqiroz adabiyotga ham ta'sir etdi.

    Fransuz klassitsizmiga taklidiy asarlar yaratildi. 18-a.da Yevropaning boşqa mamlakatlari kabi I.da ham ma'rifatparvarlik harakati avj oldi (B. Fleyxoo, G. M.de Xovelyanos va b.).

    Napoleon istilosiga qarşi kuraş inqilobiy romantizm oqimining rivoj topişiga, şoir X. de Espronseda ijodining şakllanişiga olib keldi. U şe'r va dostonlarida burjua tuzumini har taraflama tanqid qildi. Re-aksion romantiklar (X. Sorrilya-i-Moral) monarxiya va feodal tuzumini köklarga kötarişga urindilar. Ispan tanqidiy realizmi 19-a. örtalarida şakllandi. Uning yirik vakili — B. Peres Galdos (1843—1920)ning tarixiy romanlar turkumi («Milliy epi-zodlar») vatanparvarlik ruhi b-n suğorilgan. Naturalizmning nazariyotçisi va yirik vakili E. Pardo Basan (1852—1921) birinçi bölib «Xalq qizi» romanida işçilar hayotini tasvirladi.

    20-a. I. tarixi va ispan madaniyati tarixidagi eng dramatik va sermahsul davrdir. Bu davrdagi söz san'atining ravnaqi prozaik va dramaturglar Xose Eçegaray-i-Eysagirre, Migel de Unamuno, Ramon Mariya del Vals-Inklan, Pio Baroxii-Nesa, Xasinto Benaventei-Martines, şoirlar Anto-nio Maçado, Xuan Ramon Ximenes, Federiko Garsia Lorka nomlari b-n boğliq. 30-y.larda inqilobiy adabiyot yaratildi. S. M. Arkonada, X. Arderius va b. adiblar işçilar manfaatini himoya qilib, reaksiyani foş etuvçi asarlar yaratdilar. Bu davrda şoirlar köproq romans janrida ijod etdilar.

    Mamlakatda faşist rejimi örnatilgaç, ispan adabiyoti tuşkunlikka uçradi, köp adiblar çet elga ketib krldilar. Kamillo Xose Selaning romanlari öşa davrning nisbatan yaxşi asarlaridir. Uning birinçi «Pasku-al Duartening oilasi» (1942) romani 40—50-y. lardagi ispan adabiyoti uçun xarakterli bölgan tremendizm (isp. tremendo — dahşatli) oqimini boşlab berdi. Tremendist-yozuvçilar insonning du-nyoda çinakam yolgizligini, ölim, zöravonlik inson hayotining muqarrar bir qismi ekanini nazarda tutdilar. Yirik zamonaviy ispan prozaigi

    Migel Delibes ham ijodining boşlanğiç davrida şu oqim ta'sirida bölgan. Keyingi yillardaD. Medio, A. Matute hayotni haqqoniy tasvirlaş b-n birga inson ruhiyatining nozik jihatlarini oçib berdilar. V. Aleyksandre özining falsafiy lirikasida insonparvarlik ğoyalarini qaror toptirişga intiladi.

    Bask adabiyoti ning dastlabki namunasi B. Deçepare yozgan «Bask tilining ibtidosi» (1545) nomli diniy va işqiy şe'rlar töplamidir. 17-a.da diniy (P. De Aşular va b.), 18-a.da ma'rifatçilik ğoyalari (M. de Larramendi va b.) ilgari surildi. 19-a.ning örtalaridan romantizm yetakçi oqimga aylandi. Ayni vaqtda realistik asarlar ham paydo böldi (D. Agirrening «Dengiz suvlari», «Qirqquloq» romanlari). Hokimiyatga faşistlarning kelişi (1939) bask milliy madaniyati rivojiga jiddiy tösiq böldi. N. de Ormaeçeaning vatanparvarlik ruxidagi «Bask» dostoni, X. Eçayde va X. A. Irasustaning realistik romanlari diqqatga sazovor.

    Katalon adabiyoti Kataloniya va Valensiyada, Balear o.larida katalon tilida va uning şevalarida 9— 13-a.larda oğzaki xalq şe'riyati şaklida, 12-a. oxiridan esa yozma diniy adabiyot tarzida rivojlandi. Jaume I, B. Desklot va R. Muntaner proza janrida ijod qildilar. Raymund Lulliyning «Blankern haqida kitob» asari katalon tilidagi birinçi roman edi. A. de Vilanov, F. Eşimenis kabi yozuvçilar didaktik asarlar yaratdilar. 15-a. boşidan katalon adabiyotida Uygoniş davri goyalari aks etdi. A. Febrer, Ş. Fogassot, J. de Sant-Jorji Italiya poeziyasi ta'sirida asarlar yaratdilar. Şoir A. Mark (1397—1459) katalon adabiy tilining otasi hisoblanadi. 16—19-a.lardagi yozuvçilar orasida J. Roys, J. Gazul, A. Turmeda, A. Pineda, F. Garsia, A. Blaklar bor. 20-a.da şoirlardan S. Espriu, J. Sarsadenes, J. Serda, yozuvçilardan J. Es-pinas, B. Porsel, E. Torreslar maşhur.

    Galisiy adabiyoti Pireney ya.o.ning şim.-ğarbida yaşovçi milliy ozçilikning portugal tili galisiy lahjasidagi adabiyotidir. 8—11-a.larda bu lahjada rang-barang xalq laparlari töqilgan. 15-a. oxiridan 19-a. boşlarigaça galisiy adabiyotida oğzaki an'analar ustunlik qildi. F. Anon-i-Pas, X. M. Pintos, aka-uka Antonio kabi şoirlar yozma adabiyotni rivojlantirdilar. 20-a.da V. Matines Risko, A. Rodriges Kastelao, X. Vidal kabi yozuvçi va şoirlar ijtimoiy muammolarni kötarib çiqdilar. 1939 y.da Franko diktaturasi örnatilgaç, galisiy adabiyoti taqiqlandi. 1950 y.dagina yana bu tilda kitoblar naşr etila boşladi. S. E. Ferreyro, U. Novoneyra, M. Mariya, K. Kasaresning vatanparvarlik ruhidagi şe'r va romanlari bosilib çikdi. S. M. de Servantes, G. Lorka va b. yozuvçilarning asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.

    Me'morligi — qad. I. hududida paleolit va neolit davrlariga oid madaniyat yodgorliklari, rimliklar hukmronligi davriga mansub teatr binolari, ehrom, köpriklar saqlangan. Arablar madaniyat yodgorliklaridan haşamatli masjidlar, saroylar qolgan (Kordovadagi masjid, 8-a., Granadadagi Alhumro saroyi, 13—14-a.lar). Ispan qirolligi vujudga kelgaç, Asturiyada San-Migel de Lino, Santa-Kristina de Lena va b. çerkovlar kurildi (9-a.). Jan.da qal'a şaklidagi devorlar bunyod etildi. Avila ş.ning devorlari (11-a.), Toledodagi «Quyoş darvozasi» (12-a.) şu davr me'morligining namunalaridan. Bu binolarda arab me'moriy uslubining ta'siri közga taşlanadi. 11-a.ning 2-yarmidan me'morlik, asosan, roman uslubiyan (Santyagode-K.ompostela ş.dagi sobor), keyinroq Uyğoniş ruhida (Sa-ragosadagi La Seo sobori) rivojlandi. 13-a.dan şaharlar taraqqiy etişi munosabati b-n gotika uslubi ravnaq topdi (16-a. boşlarigaça). Burgos, Toledo, Leon ş.larida eng yaxşi gotika soborlari qurildi. I. örta asr me'morligida mavritan me'morligi va «mu-dexar uslubi» öziga xosdir. «Mudexar» uslubida gotika va arab uslublarining eng yaxşi tomonlari mujassamlantirilgan. Bu yerda sirlangan pişiq ğiştdan quriliş va badiiy bezak aşyosi sifatida foydalanib, gilamsimon naqşlar yaratildi. Gançkori öyma naq-şlar keng qöllanildi. 16-a. 1-yarmi I. me'morligi italyan Uyğoniş davri me'morligi ta'siri ostida böldi (Granadada Karl V saroyi, 1526 y. boşlangan, me'mor P. Maçuka). Bu davrda Amerikani bosib olgan ispanlar yuborib turgan asil metallar b-n asilzodalarning saroyini bezatiş urf böldi. Haşamdor «plateresko uslubi» ispan Uyğoniş davrining milliy me'moriy uslubiga aylandi. Çerkovlar içini badiiy hunarmandçilik buyumlari b-n bezaşga zör berildi. Bino atroflari tilla suvi yugurtirilgan jimjimador panjaralar b-n öraldi. Oddiy turar joylarni esa odmigina qilib quriş davom etdi. 17—18-a.larda barokko uslubi rivojlandi (me'mor X. B. de Çurrigera va b.). 18-a.ning 2-yarmida fransuz va italyan san'ati ta'sirida klassitsizm tarqaldi (me'-morlardan V. Rodriges, X. de Vilyanue-va). 19-a. me'morligida eklektika va modern uslubi ustun böldi. 20-a.da esa funksionalizm keng tarqaddi (Madriddagi un-t şaharçasi, ippodrom va b.).

    Tasviriy san'atga oid qad. yodgorliklar I.da ançagina saklangan. Bular Altamira va b. ğorlarning devorlariga çizilgan hayvonlar tasvirlari (paleolit davriga oid), mamlakat şarqidagi ğorlardan topilgan kulollik buyumlari va ov, uruş manzaralari tasvirlari (neolit davriga oid), şuningdek, keltiberlarning haykallari, vestgotlarning zargarlik buyumlari va b. 8— 9-a. lardan ispan tasviriy san'ati şakllandi. Qölyozmalar uçun miniatyuralar, naqşlangan yoğoç haykalçalar va ş.k. yaratildi. Roman va gotika uslublariga xos rasmlarda xalq ijodining ta'siri namoyon böldi. 15-a. örtalarida rassomlik (P. Berrugete, A. Fernandes) va haykaltaroşlik (X. de Siloe, D. Forment) örta asr qoliplaridan çi-qib, haqqoniy timsollar b-n boyidi. 16-a. oxiri — 17-a. boşlarida realistik tamoyillar kuçaydi. F. Ribalta, F. Errera, D. el-Greko kabi rassomlar, A. Kano, P. de Mena, X. Martines Montanyes kabi haykaltaroşlar qirol saroyidan olisda yaşab ijod qildilar va an'anani yanada rivojlantirdilar. 17-a. da Ribera, F. Surbaran, D. Velaskes kabi buyuk rassomlarning ijodi tufayli ispan milliy rassomligi özining yuqori çöqqisiga kötarildi. F. Goyya asarlarida milliy realistik san'at, X. Madraso, X. Alvares ijodida ispan xalqining ozodlik uçun kuraşi yorqin aks etdi. 19-a.da va 20-a. boşlarida realistik tamoyillar avj ola boşladi. 20-a. 1-yarmida for-malistik oqimlar (kubizm, syurrealizm va b.) tarqaldi (haykaltaroş P. Gorgalo, rassom S. Dali va b.). Ispan xalqining 1936—39 y.lardagi ozodlik kuraşi köpgina rassom va haykaltaroşlarni faşizmga karşi birlaştirdi. Bu kuraşda P. Pikasso xam iştirok etdi. Uruş yillarida grafika va plakat tasviriy san'atda yetakçi örinni egalladi. Zamonaviy ispan san'atida manzara janri keng tarqalgan. B. Palensiya, X. Vakero, A. Delgado kabi rassomlar va ularning izdoşlari ona yurt tabiatining nafis va real manzaralarini, uning mehnatkaş kişilarining gözal qiyofalarini yaratdilar. Tasviriy san'atda demokratik tamoyillar kuçayib borayotir.

    Musiqa uslublari köp va rang-barang. Xalq musiqasida asosiy 5 ta mahalliy uslub ajratiladi: bask, galisiy, katalon, kastil va andalusiy. Ispan raqslari ohangdorligi, ta'sirçanligi, şaklining xilma-xilligi b-n ajralib turadi. Bolero, xota, fandango, segidilya, kaçuça kabi xalq raqslari maşhur. Çolğu asboblari: gitara, skripka kabi torli, tamburin, tun-tun va pandereta, kastenyeta kabi urma sozlar, flyuviol fleytasi va b. 6—7-a.larda diniy madhiya (gimn) janri rivoj topdi. 8-a. dan boşlab I.da arab musiqasi an'analariga asoslangan yangi uslub taraqqiy etdi (Ziryob mak-tabi, 9-a.). 12-a.da romans janri yuzaga keldi. 14-a.da trubadur (sayyor şoir, qöşiqçi)lar musiqasi ravnaq topdi — kantiga, albada, pastural, retroen-sa janrlari maromiga yetkazildi. Mu-siqali teatrning dunyoviy şakllari vujudga keldi. 15—16-a.larda milliy san'at ravnaq topdi. B. Ramos de Pare-xa, F. Salinas va b. musiqa nazariyasi va estetikasiga oid asarlar yaratdilar. 17-a.da I.ga xos opera janri — sarsuela, 18-a.da lirik musiqali komediya — tonadilya janri şakllanib, milliy ilğor ğoyalar tarğib qilindi. 19-a. 1-yarmida Madrid va Barselonada konservatoriya, opera teatrlari oçildi. 19-a. oxiridan F. Pedrel va uning izdoşlari I. Albenis, E. Granados, M. de Falya yangi milliy musiqa maktabiga asos soldi. Ularning ijodi ispan mu-siqasining çöqqisi, 20-a. Ğarbiy Yevropa klassik musiqasining namunasiga aylandi. 20-a. da ijroçilik san'ati yuksak poğonaga kötarildi. Milliy ozodlik uruşi yillarida S. Bakari-se, E. K. Çapi, K. Palasioning ommaviy inqilobiy vatanparvarlik qöşiqlari keng tarqaldi. Franko rejimi örnatilgaç, köp musiqaçilar çet ellarga ketişga majbur böldi. Zamonaviy kompozitorlar — O. Espla Triay, E. va K. Alfterlar, G. Pitaluga, P. Sorosabal va b.

    Teatri qadim zamonlardan I. xalqi turmuşining, urf-odati va karnavallarining tarkibiy qismi bölgan. Örta asrlarda u boşqa mamlakatlardagi singari diniy va xalq teatri yönalişida rivojlandi. 14—15-a.larda birinçi saroy teatrlari yuzaga keldi. 16-a.da professional va yarim professional truppalar taşkil topdi. Dramaturg va aktyor Lope de Rueda bu işga boşçilik qildi. 16-a. 2-yarmidan Madrid, Sevilya, Valensiya, Barselona, Granada va b. yirik şaharlarda doimiy xalq teatrlari — korralilar oçildi. Ularda S. M. Servantes, Lope de Vega, Tirso de Molina va b. dramaturglarningasarlari sahnalaştirildi. 17-a.da A. de Sisneros, N. de los Rios, A. de Vilyegas va b. rahbarligidagi truppalar şuxrat qozondi. 18-a.da fransuz klassitsizmi, estetikasini meros qilib olgan saroy teatrlarida musiqali spektakllar maşhur böldi. 1708 y. «Kinos del Peral» nomli opera teatri taşkil böldi. Sarsuela, say-net, tonadilya kabi kiçik janrlarda klassik davr an'analari saqlanib qoldi. 19-a.da romantik dramaturgiya va realistik komediya rivojlandi. 1849 y. Madridda «Espanol» teatri oçildi, 1847 y. Barselonada «Liseo» opera teatri iş boşladi. 20-a. boşlarida tan-K.IDIY realizm karor topdi. 1931 y.dan söng teatrda ilğor islohotlar ötkazildi. G. Lorka va A. Kasoni I. teatrini demokratlaştirişga harakat qildi.

    Hokimiyat Franko qöliga ötgaç, ilğor islohrtlar bekor qilindi, sahnada köngiloçar spektakllar qöyildi. 50-y. lardan yirik şaharlarda yana klassik asarlar sahnalaştirila boşladi. I. teatrlarining keyingi yillardagi repertuaridan B. Brext, J. B. Pristli, A. Miller, G. Lorka va b. dramaturglarning ötkir ijtimoiytanqidiy pye-salari örin oldi. Madridda 20 dan ortiq teatr bor. Aktyorlar Madrid va Barselona konservatoriyalarining sahna maqorati bölimlarida hamda Mad-riddagi drama san'ati maktabida tayyorlanadi.

    Kinosi. Birinçi kinofilm 1896 y. namoyiş etilgan. Keyinçalik «Qahvaxonadagi janjal» (1898), «Doroteya» (1898), «Tekin pivo» (1906) kabi fil-mlar işlandi. 1905 y. I.da A. Kuesto suratga olgan birinçi badiiy film yuzaga keldi. 1906 y.da Barselonada birinçi kinofirma — «Ispano films» ga asos solindi. Birinçi ovozli film («Tuproqdagi suv») 1934 y. yaratildi. I.dagi milliy inqilobiy uruşni aks ettiruvçi badiiy va hujjatli fil-mlar orasida «Ğallasiz yer» kinosi ijtimoiy masalaga bağişlangan. I.da Franko rejimi davrida köngil oçar filmlar işlab çiqarila boşladi. 50-y.larda «Xuş kelibsiz, janob Marşal!» (1953), «Velosipedçining öli-mi» (1955), «Şoh köça» (1956), «Jallod» (1963), «Ov» (1965), «Qarğalarni bok» (1975), «Yanvarda yetti kun» (1979), «Milliy boylik» (1981) kabi ijti-moiytanqidiy ruxdagi filmlar yaratildi. L. Byunyuelning «Viridiana» (1961) kinofilmi butun dunyoga tanildi. X. L. Lopes Vaskes, F. Rey, A. Ferrandis, A. Molina, A. Landa, X. Mistral, F. Rabal va b. I. kinosining maşhur aktyorlari, M. Pikaso, L. Byunyuel, X. Kamino, M. Aragon kabilar yetakçi rej.laridir. I.da Milliy kinematografiya in-ti va Milliy filmoteka bor. San-Sebastyan, Val-yadolid va Barselonada Xalqaro kinofestival ötkazib turiladi. Yiliga 100 dan ortiq film işlab çikariladi.

    Özbekiston — I. munosabatlari. Özbekiston — I. örtasida 15-a.dayoq aloqa örnatilgani, 1404 y.da Kastiliya qirolining elçisi Rui Gonsales de Klavixo Samarqandga kelgani va Amir Temur saltanati haqida esdaliklar yozgani tarixdan ma'lum.

    Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyin I. b-n savdo-iqtisodiy va madaniy-ma'rifiy sohalarda hamkorlik yölga qöyila boşladi. Ikki mamlakat rasmiy delegatsiyalarining özaro taşriflari çoğida hamkorlikning şartnomaviyhuquqiy negizini yaratuvçi bir qança hujjatlar kelişib olindi.

    Ikkala mamlakatning savdo-iqtisodiy aloqalari Özbekistonning Yevropa Ittifoqi b-n munosabatlari doi-rasida rivojlanayotir. Özaro tovar aylanmasi 2000 y.da 1999 y.ga nisbatan 1,9 baravar oşdi. Jumladan, ÖzRning I.ga eksporti 20,1 mln., importi 5,8 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekiston I.ga paxta tolasi, gazla-ma, kalava ip eksport qilsa, undan elektrotexnika va mexanika asbob-uskunalari, dori-darmon, qora metallar, plastmassa, keramika mahsulotlari sotib oladi.

    I. kompaniya va firmalari b-n hamkorlik sohasida Buxoro viloyati suv ta'minoti tizimini takomillaştirişga kirişildi. 15 mln. yevro qiyma-tiga ega bölgan bu loyiha I. hukumatining imtiyozli va tijorat krediti hisobidan amalga oşiriladi. «Özmevasabzavotuzumsanoatxolding» kompaniyasi b-n «Altiyeri Vinikola» firmasi Özbekistonda vino işlab çiqaradigan «YANIS» qöşma korxonasini barpo etdi. «Özfarmsanoat» konserni b-n I.ning «Krupak» kompaniyasi bint va jarrohlik dokasi işlab çikaradigan korxona barpo etiş uçun 7,9 mln. yevro mikdorida pul sarfladi. ÖzRda I. sar-moyasi iştirokidagi 11 korxona taşkil etilgan.

    Özbekiston FA in-tlari b-n I. Milliy tadqiqot kengaşi örtasida quyoş energiyasini fotoelektr usulida özgartiriş, yarim ötkazgiçli materialşunoslik sohalarida hamkorlik yölga qöyilgan. ÖzR Jahon tillari unti I.ning Granada, Madrid, Alkala de Enares va Malaga un-tlari b-n hamkorlik örnatgan. Toşkentdagi şu un-tda ispan tili va madaniyati markazi oçilgan. Granada va Buxoro un-tlarining hamkorlik qilişi haqida keli-şib olingan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИСПАНИЯ (Espana), Испания Қироллиги (Reino de Espana) — Европанинг жан.ғарбида, Пиреней я.о.да жойлашган давлат. Ўрта денгиздаги Балеар (шу жумладан Питиус), Атлантика океанидаги Канар о.лари, Африканинг шим. қирғоғидаги Сеута ва Мелилья ш.лари ва унга ёндош Велес-де-ла-Гомера, Алусемас, Чафаринас о.лари ҳам И.га қарайди. Майд. 504,75 минг км2. Аҳолиси 40,037 млн. киши (2001). Маъмурий жиҳатдан ўз ҳукумати ва парламентига эга бўлган 17 мухтор регионга, улар, ўз навбатида, 50 вилоят (provincia)ra бўлинади. Пойтахти — Мадрид ш.

    Давлат тузуми. И. — парламентли монархия. Амалдаги конституцияси 1978 й. 6 дек.даги миллий референдумда маъқулланган, ўша йили 29 дек.дан кучга кирган; 1992 й.да унга тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — қирол (1975 й. 22 нояб.дан Хуан Карлос 1), унинг ҳуқуқи конституция бўйича чекланган. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Бош кортеслар (парламент) амалга оширади. Кортеслар икки палата — депутатлар конгресси ва сенатдан иборат. Ижрочи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади. Ҳукумат раисини қирол сиёсий партиялар ва пар-ламентнинг иккала палатаси раислари б-н маслаҳатлашиб тайинлайди.

    Табиати. И. субтропик минтақада. Қирғоқ чизиғининг узунлиги ороллар б-н бирга 5 минг км дан кўпроқ. И. ҳудудининг аксар қисми плато, ўртача баландликдаги тизмалар, ясситоғликлар ва пасттекисликлардан иборат. Платоларнинг баландлиги шим.-ғарбда 800— 1000 м, жан.шарқда 500—600 м. Улар ўртасида жан.-ғарбдан шим.шарққа йўналган Марказий Кордильера тоғ тизмалари бор. И.нинг шим.-ғарбида Галисия массиви ва Леон тоғлари, Бискай қўлтиғи соҳилида Кантабрия тоғлари бор. Улар шарқда Пиреней тоғларига уланиб кетади. Жан. ва жан.шарқида Андалусия тоғлари, жан.- ғар-бида Андалусия пасттекислиги бор. Сьерра-Невада тизмасидаги Муласен тоғи (3478 м) И.даги энг баланд тоғдир. И.да уран, мис, симоб, қўрғошин, темир, вольфрам, қалай, олтин, ку-муш, маргимуш, марганец конлари бор. Тошкўмир, калий тузи, каолин, апатит ҳам қазиб олинади.

    Иқлими шим. ва шим.-ғарбида мўътадил океан иқлими, қиш юмшоқ, ёз илиқ. Йиллик ўртача ёғин 1000—2000 мм. Соҳилда янв.нинг ўртача т-раси 7— 9°, июлники 18—20°. Мамлакатнинг қолган қисмида Ўрта денгизга хос субтропик иқлим, ёз қуруқ, иссиқ, қиш юмшоқ, серёгин. Янв.нинг ўртача т-раси Месета платосида 4—5°, жан.да 12—13°, июлники 23—29°. И.нинг маркази, шарқи ва жан.шарқида ёғин кам (300—500 мм).

    Дарёлари, асосан, ёмғирдан тўйинади, ёзда жуда саёзланиб қолади. Фақат шим. ва шим.ғарбидаги дарёлар йил бўйи серсув. Йирик дарёлари: Тахо, Эбро, Гвадалквивир, Дуэро, Гвадиана ва б. Улардан энергия олишда ва суғоришда фойдаланилади. И.нинг шим. ва шим.-ғарбидаги тоғ-ўрмон қўнғир тупроқларда қора қайин, дуб, каштан ўрмонлари, тог ён бағирларидаги тоғ подзол тупроқларида қарағай ўрмонлари бор. Пиреней тоғларида 2000 м дан баландда ўтлоқ минтақалари жойлашган. И.нинг қолган қисмида доим яшил дублар, қарағай, сарв, каштан, заранг, липа ва б. усади. И.нинг энг чекка жан.да пальмазорлар учрайди. Ҳайвонлардан тулки, сувсар, қўнғир айиқ, бўрсиқ, тог эчкиси, серна, виверра, қуён, типратикан бор. Гибралтар атрофида макака маймун (Европада фақат шу ерда) учрайди. Қушларнинг 400 га яқин тури бор. Судралиб юрувчилар кўп. Тунец, сардина, треска баликлари ва денгиз жониворлари овланади. Ноёб ҳайвонлар ва табиий ландшафтни сақлаш мақсадида бир неча миллий боғ ва қўриқхоналар ташкил этилган. Миллий боғлари: Айгуэстортес-и-Лаго-Сан-Маурисио, Ковадонза, Ордеса ва б.

    Аҳолисининг 3/4 қисми испанлар, қолганлари — каталонлар, галисийлар, басклар ва б. Расмий тил — испан тили. Кўпчилик диндорлар — католиклар. Аҳолининг 78,4% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Мадрид, Барселона, Валенсия, Севилья, Сарагоса, Бильбао, Малага.

    Тарихи. И. ҳудудида одам қуйи палеолит давридан яшайди. Леридадан Кадисгача бўлган ҳудудларда мезолитга оид қоятош суратлари кўп топилган. Мил. ав. 7-а.дан И.нинг жан. ва шарқий соҳил бўйлари финикияликлар ва юнонлар томонидан ўзлаштира бошланган. Мил. ав. 700—500 й.ларда Ўрта денгиз соҳилида иберлар маданияти пайдо бўлди. Мил. ав. 5—3-а.ларда Пиреней я.о. оркали келган кельпыарнмт иберлар б-н қўшилиб кетиши натижасида келыпиберлар шаклланган. Мил. ав. 3-а. охирларида И. ҳудудининг кўп қисми Карфаген қўл остига ўтди. Мил. ав. 2-а. бошига келиб римликлар карфагенликларни сиқиб чиқарди. Мил. ав. 197 й.да Рим И. ҳудудини 2 вилоят (Яқин Испания ва Олис Испания)га бўлиб юборди. Мил. 409 й. И.га аланлар, свев ва вандаллар, 418 й.дан вестготлар кириб кела бошлади. 711—718 й.ларда Пиреней я. о.нинг деярли ҳаммасини араблар босиб олиб, 756 й. мустақил давлат — Кордова амирлигини, 929 й.да эса Кордова халифалигини тузди. Кордовада суғориладиган деҳқончилик пайдо бўлди, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ, фан ва маданият юксалди. 1031 й. халифалик бир неча амирликка бўлинди. 8-а.дан бошлаб маврлар кўл остида бўлган ерларни испанлар кай-тариб ола бошладилар (Реконкиста дав-ри). Реконкиста даврида Кастилия ва Арагон қиролликлари вужудга келди (11-а). 12-а. да дворянлар, руҳонийлар, шаҳарликлар ва юқори табақа деҳқонлардан иборат кортеслар пайдо бўлди. Улар қирол ҳокимиятини чеклаб турдилар.

    1479 й. Арагон б-н Кастилия ўртасида тузилган сулола иттифоқи (арагонлик Фердинанд б-н кастилиялик Иза-белланинг 1469 й.ги никоҳи) натижасида И. ягона давлатга айланди. 1480 й. абсолютизм қуроли ҳисобланган инквизиция жорий қилиниб, мавр ва яҳудийлар (асосан, деҳқонлар-, ҳунармандлар, савдогарлар) мамлакатдан қувилди. 1504 й. И.га Неаполь қироллиги (Жан. Италия) ва Сицилия қўшиб олинди. И. 1494— 1559 й.ларда Италияга қарши урушларда Шим. ва Ўрта Италиянинг қатор ерларини босиб олди. Карл I нинг тахтга ўтириши (1516) б-н И.да Габсбурглар сулоласи ҳукм сура бошлади. Шу йили И.га Нидерландия қўшиб олинди.

    16-а.нинг 1-ярмида И. Марказий ва Жан. Американинг куп қисмини, Филипп II даврида Филиппин о.лари (1563—73) ни босиб олди ва Португалия (1581)ни ўзига қўшди. И. қироли Карл I Габсбург «Муқаддас Рим им-перияси»нинг қироли бўлгач, Карл V номини олди. Бу пайтда И. Европанинг сиёсий реакция марказига айланди. И.га қарам бўлган Нидерландияда 1566 й. инқилоби бошланди. 1581 й. Бирлашган вилоятлар республикасининг ташкил қилиниши б-н Шим. Нидерландия И.дан ажралиб чикди. И. 16— 17-а. ларда Англия б-н урушиб, денгиздаги ма-вқеидан маҳрум бўлди («Енгилмас армада» — испан флотининг 1588 й.даги ҳалокати бунга йўл очди). Ўттиз йиллик уруш (1618—48), Франция ҳамда Англия б-н бўлган урушлар натижасида тузилган Вестфалия (1648), Пиреней (1659), Ахен (1668) ва Нимвеген (1678) сулхларига биноан, И. Европада гегемонлик қилиш ҳуқуқидан маҳ-рум бўлди. Габсбургларнинг сўнгги вакили Карл II вафоти (1700) ва испан тахтининг Бурбонларга ўтиши муносабати б-н испан мероси учун Европада уруш (1701 — 14) бошланди. Натижада И. Италия, Жан. Нидерландия ва Гибралтардаги ерларидан ажралди. Карл III даври (1759—88)да маърифатли абсолютизм руҳидаги ислоҳот ўтказилди.

    1808 й. Франция И.ни босиб олишга киришди. Испан халқининг босқинчиларга қарши миллий ҳаракати биринчи испан инқилоби б-н қўшилиб кет-ди (1808—14). И.да бошланган миллий озодлик урушлари Америкадаги испан мустамлакаларида озодлик ҳаракатининг (1810—26) авж олишига туртки бўлди. Натижада бир қанча мустамла-калар мустақилликка эришди. Наполеон I енгилгач, Бурбонлар тахтни қай-та эгаллаб, абсолютизмни тиклади. 1820 й. қўзғолон кўтарилиб, у инқилобга айланди. Инқилоб 1823 й. Муқаддас иттифоқ томонидан бостирилди.

    1834—43 й.ларда ишчилар қаракати авж олди ва утопик социализм гоялари тарқала бошлади. 1868 й. бошланган инқилоб натижасида республика ўрнатилди (1873). Республика тарафдорлари ўртасида ҳамжиҳатлик йўқлиги оқибатида демократик кучлар мағлубиятга учраб, Бурбонлар сулоласи қайта тикланди (1874). И.-Америка уруши (1898)да И. мағлубиятга учраб, Куба, Пуэрторико, Гуам ва Филиппиндан маҳрум бўлди, испан монархияси за-ифлашди. Республика тарафдорлари фаоллашди ва ишчилар ҳаракати авж олди.

    l-жаҳон уруши йилларида И. бета-раф турди. 1921 й. испан қўшинлари Марокашда мағлу-биятга учрагач, монархия инқирози янада кучайди. Чўчиб қолган реакция 1923 й. сент.да ҳарбий тўнтариш қилиб, генерал М. Примо де Ривера ҳарбий ҳокимиятини ўрнатди.

    1931 й. 14 сент.да бошланган инқилоб натижасида республика эълон килинди. 1936—39 й.лардаги миллий-инқилобий урушда демократик кучлар мағлубиятга учраб, республика агдарилгач, генерал Ф. Франконинг фашист диктатураси (1939—75) ўрнатилди. Республика даври қонунлари бекор қилинди, фашистларнинг И. фалангаси деб аталган партиясидан ташкари барча сиёсий партиялар таркатиб юборилди, инқилобчилар қатағонга учради, синфий касаба уюшмалари тугатилди. Ярим миллионга якин испанлар чет элга қочди.

    2-жаҳон урушида И. бетарафлик эълон қилган бўлса ҳам, Германия ва Италияга ёрдам берди, фронтга «зан-гори дивизияси»ни юборди. 1959 й.да Франко диктатурасига қарши тинч йўл б-н курашиш учун Миллий антифашист фронти тузила бошлади. Фашиз-мга қарши кучлар бирлашди. 1962 й.да Мюнхен (ГФР)да испанлар умумдемок-ратик конференцияси ўтказилди, 26 вилоятда умумий иш ташлашлар бўлди, «вертикал синдикатлар»га қарамақарши ишчи комиссиялари (касаба уюшмалари) тузилди. 1962—63 й.лардаги ижтимоий танглик диктатурами жузъий «эркинликлар бериш» сиё’сатига ўтишга мажбур қилди, аммо у мухолифат кучларини бартараф этолмади. 1971 й. мухолифат кучлари биргаликда ҳаракат қилиш ҳақида битим имзоладилар. 1975 й.да Ф. Франко вафотидан сўнг қирол Хуан Карлос I давлат бошлиғи бўлди. 1976 й.дан кўпчилик сиёсий партия ва касаба уюшмалри ошкора фаолият кўрсата бошлади. 1977 й. И.да 1936 й.дан кейинги биринчи парламент сайлови бўлди. Унда 100 та партия ва 18 та коалиция қатнашди.

    И. 1956 й.да Шим. Марокаш, 1968 й.да Экваториал Гвинея, 1976 й.да Ғарбий Саҳрои Кабир каби мустамлакаларидан маҳрум бўлди. 1982, 1986, 1989 ва 1993 й.лардаги парламент сайловларида со-циалистик ишчи партияси ғалаба қозонди. 1996 ва 2000 й.ги сайловда эса Халқ партияси нисбий кўпчилик овоз олиб, ҳукуматни тузиш ҳуқуқини қўлга киритди.

    И. — 1955 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 12 окт. — Испан Миллати Куни (1492). ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 17 мартда ўрнатган.

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. И.да 500 дан кўпроқ сиёсий партия ва жамоат ташкилоти рўйхатга олинган. Асосий партиялари: Халқ партияси (1989 й. янв.гача Халқ уюшмаси), 1976 й.да тузилган; И. социалистик ишчи партияси, 1879 й.да тузилган; И. коммунистик партияси, 1920 й.да тузилган; Баскларнинг миллатпарвар партияси, 1993 й.да тузилган; Каталония демократик конвергенцияси, 1974 й.да асос солинган; Валенсия иттифоқи. Касаба уюшма бирлашмалари: Мехнат-кашлар умумий иттифоқи, 1888 й.да тузилган; Ишчилар касаба уюшма бирлашмаси, 1960 й.да асос солинган; Ишчи комиссиялари, 1956 й.да тузилган.

    Хўжалиги. И. индустриал-аграр мамлакат. Саноат и.ч. қажми жиҳатидан Ғарбий Европада 5-ўринда, ривожланган мамлакатлар ўртасида 8-ўринда туради. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 23%, қ.х. улуши 3,5%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши эса 60 % дан ортади. Баъзи субтропик ва богдорчилик маҳсулотларини етиштириш ва экспорт қилишда дунёда олдинги ўринларда туради.

    Саноатида оғир саноат етакчи ўринда туради. Машинасозлик, автомобиль ва кемасозлик, станоксозлик, электротехника, кимё саноати ғоят ривожланган. Саноатнинг энг қад. тармоғи — тўқимачилик ҳам равнақ топган. Электрон саноати тез суръатлар б-н тараний этмоқда. Aммо кончилик ва металлургия тармоқларидаги и.ч. қисқ-ариб бормоқда. 100 турдаги фойдали қазилмалардан 16 таси қайта ишланади. Пирит, симоб, темир, қўрғошин-рух, уран рудалари ва тошкўмир қазиб олинади. Қазиб олинадиган нефть И. эхтиёжининг 10% ни крндиради. Асосий кемасозлик корхоналари Бильбао, Картахена, Барселонада, автоз-длар Мадрид, Барселона, Вальядолид, Виго ш.да, кора металлургия корхоналари Бискайя, Сантандер, Астурия, Валенсия вилоятларида, рангли металлургия Кордова, Хаэн, Мурсия, Овьедо, Сантандер, Гипускоа, Бискайя вилоятларида, четдан келтирилган нефтни қайта ишловчи корхоналар Лакорунья, Санта-Крус-де-Тенерифе, Эскомбре-рас ва б. порт шаҳарларида, виночилик саноати Каталония, Арагон, Андалусия ва Янги Кастилия вилоятларида жойлашган. Йилига 155,7 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Электр энергия, асосан, ГЭС ларда ҳосил қилинади. 3 та АЭС мавжуд. Ёқилғи тақчиллиги муқобил энергия манбаларини излашни тақозо қилади. Қуёш ва геотермал стялардан кенг микёсда фойдаланилади. Асосий саноат марказлари — Барселона, Мадрид, Бильбао, Овьедо.

    Қишлоқ хўжалиги. Асосий тармоқ деҳқончилик, қ.х. маҳсулоти қийматининг ярмига яқини унинг улушига тўғри келади. Мамлакат майдонининг 71% да деҳқончилик қилинади. И.да вино (дунёда 3-ўрин) тайёрланади, цитрус мевалар (апельсин ҳосили бўйича Европада 1-ўрин, йилига 3 млн. тонна), буғдой (экин майдонининг 20%), шоли (дунёда энг юқори ҳосилдорлик: га дан 60—70 центнер), бодом, тамаки, пахта, қанд лавлаги, сабзавот (экин майдонининг 69%), кунгабокар етиштирилади. Олий нав зайтун ёғи и.ч.да дунёда l-ўринда туради (йилига 400 минг т дан зиёд). Чорвачилик яхши ривожланган: қорамол, чўчқа, эчки, қўй боқилади. Балиқ ва денгиз жони-ворлари овлаш қамда қайта ишлашда дунёдаги ўнликка киради.

    И.да т.й.ларнинг умумий уз. — 14378 км, автомобиль йўллари уз. — 324 минг км. Асосий денгиз портлари: Картахена, Барселона, Бильбао, Санта-Крусде-Тенерифе. Мадрид ва Барселона ш.ларидаги аэропортлар мамлакатдаги энг йирик аэропортлардир. И. четга машинасозлик (кема ва автомобиллар), қ.х. ва озиқ-овқат саноати махсулотлари (цитрус мевалар, мева-сабзавот консервалари, вино, зайтун ёғи) чиқаради. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Европа Иттифоқи мамлакатлари (импорт — 56%, экспорт — 66%), АҚШ (импорт — 8% ва экспорт 9,2%), Яқин Шарқ мамлакатлари (8,6% ва 8,1%), Лотин Америкаси мамлакатлари (6,1% ва 4,2%). Чет эл сайёҳдиги — муқим даромад манбаи. Ҳар йили И.га 52 млн. сайёҳ келиб кетади, бу соҳа 20 млрд. долларгача даромад беради (АҚШ дан кейин 2-ўрин). Сайёҳларга 6 млн. киши хизмат қилади. Пул бирлиги — песета.

    Тиббий хизмати. Давлат даволаш муассасалари б-н бир каторда хусусий шифохоналар ҳам бор. Кўпгина шифокорлар хусусий қабулхоналар очишган. Олий ўқув юртларининг 19 ф-ти ши-фокорлар тайёрлайди. Мамлакатда, айниқса, унинг денгиз соҳилларида курортлар куп. Уларнинг энг муҳимлари Сан-Себастьян, Валенсия, Барселонада.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун 8 й.лик мажбурий таълим жорий этилган. 4 й.лик бошлангич, 7 й.лик ўрта мактаблар бор. Кучайтирилган тоифадаги ҳунар-техника ва тижорат мактаблари ишлайди. Бошланрич мактаб ўқитувчилари 3 й.лик пед. билим юртларида, ўрта мактаб ўқитувчилари ун-тларда тайёрланади. Мамлакатда 35 давлат ун-ти, 4 католик ун-т, 3 та политехника ин-ти бор. Энг йириклари: Саламанка (1218), Барселона (1430), Севилья (1502), Мадрид (1508) ун-тлари, Сиртқи таълим унти (1972), Бильбао унти (1968), Ва-ленсиядаги Политехника ун-ти, Сантьяго-декомпостела ш.даги ун-т. Мамлакатдаги и.т. ишларини 1939 й.да тузилган Илмий тадқиқотлар Олий кенгаши уюштиради ва мувофиқлаштиради. Академиялари: Мадриддаги Испан қироллик академияси (1713), Ҳуқуқшунослик ва қонунчилик роллик академияси (1730), Кироллик миллий тиббиёт академияси (1732), Бар-селонадаги Фан ва санъат қироллик академияси (1764), Мадриддаги Ахло-қий ва сиёсий фанлар кироллик академияси (1857). Бир қатор илмий тадқиқот ин-тлари мавжуд. И.да 57 йирик кутубхона, жумладан, Мадриддаги Миллий кутубхона (1712) ва ун-т ку-тубхонаси, Барселонадаги Каталония кутубхонаси бор. И.да 90 музей бўлиб, йириклари Мадриддаги Прадо музейи (1819), Миллий археология музейи (1867), Барселона, Кордова, Валенсия ва Севильядаги бадиий музейлардир.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. И.да 120 га яқин газ. ва 900 жур. нашр этилади. Энг йириклари: «Пайс» («Мамлакат», кундалик газ., 1976 й.дан), «Вангуардиа» («Илгор», кундалик газ., 1981 й.дан), «Диарио-16» («Газета-16», кундалик газ., 1976 й.дан), «Леванте» («Шарқ», кундалик газ., 1939 й.дан), «Камбио-16» (ҳафталик жур., 1972 й.дан), «Дестино» («Так,дир», ҳафталикжур., 1942 й.дан). И. ах-борот агентлиги — ЭФЭ 1939 й. 3 нояб. да ташкил этилган. И.да радиоэшиттириш 1919 й.дан, телекўрсатувлар 1956 й.дан олиб борилади. И. радиоси ва те-лекўрсатуви ҳукумат ҳамда сиёсий партиялар вакилларидан иборат кенгаш томонидан бошқарилади, радиоэшиттириш ва телекўрсатувларни назорат қилади. И. миллий радиоси ва И. телекўрсатуви давлат маҳкамаси мавжуд.

    Адабиёти испан, баск, каталон тилларида ва португал тилининг галисий шевасида.

    Испан адабиёти ўрта асрларда халқ ижоди, юнон, Рим ва араб мада-ниятларининг таъсирида шаклланган. Халқ бахшилари (хучлар)нинг оғзаки ижодиёти испан адабиётининг дебочаси бўлган. Унинг дастлабки йирик на-мунаси — «Сид ҳақида достон» (12-а.). Унда босқинчиларга қарши кураш қаҳрамони Родриго де Бикар (9-а.) жасорати мадҳ этилган. Бу даврда ло-тин, испан тилларидаги диний адабиёт алоҳида ўрин олади. 14-а. испан адабиётида «Аполония ҳақида китоб» (12— 13-а.лар), «Александр ҳақида китоб» (13-а. охири), «Рицарь Сифар» (13-а.) романлари кўзга ташланади. X. Ману-элнинг «Граф Луканор» (1328 — 35) китобидаги инсонпарварлик оҳанглари испан адабиётида сезиларли вокеа бўлди. X. Руис ўрта асрлар адабиётининг сўнгги истеъдодли шоири ва Уйғониш даврининг даракчисидир. Унинг «Саодатли муҳаббат мадҳи» китобидаги реализм руҳи испан адабиёти кейинги тараққиётига зўр таъсир қилди. Бу давр адабиёти итальян ва француз Уйгониш даври таъсирида шаклланди, адабиётнинг деярли барча асосий жанрлари ривожланди. Лопе де Вега халқчил дра-малари б-н шухрат қозонди. С. М. де Сервантеснинг «Дон Кихот» асари ва умуман унинг ижоди И. Уйғониш даврининг гултожи бўлди.

    16-а.да бошланган иқтисодий, сиёсий инқироз адабиётга ҳам таъсир этди.

    Француз классицизмига таклидий асарлар яратилди. 18-а.да Европанинг бошқа мамлакатлари каби И.да ҳам маърифатпарварлик ҳаракати авж олди (Б. Флейхоо, Г. М.де Ховельянос ва б.).

    Наполеон истилосига қарши кураш инқилобий романтизм оқимининг ривож топишига, шоир X. де Эспронседа ижодининг шаклланишига олиб келди. У шеър ва достонларида буржуа тузумини ҳар тарафлама танқид қилди. Ре-акцион романтиклар (X. Соррилья-и-Мораль) монархия ва феодал тузумини кўкларга кўтаришга уриндилар. Испан танқидий реализми 19-а. ўрталарида шаклланди. Унинг йирик вакили — Б. Перес Гальдос (1843—1920)нинг тарихий романлар туркуми («Миллий эпи-зодлар») ватанпарварлик руҳи б-н суғорилган. Натурализмнинг назариётчиси ва йирик вакили Э. Пардо Басан (1852—1921) биринчи бўлиб «Халқ қизи» романида ишчилар ҳаётини тасвирлади.

    20-а. И. тарихи ва испан маданияти тарихидаги энг драматик ва сермаҳсул даврдир. Бу даврдаги сўз санъатининг равнақи прозаик ва драматурглар Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре, Мигель де Унамуно, Рамон Мария дель Вальс-Инклан, Пио Барохии-Неса, Хасинто Бенавентеи-Мартинес, шоирлар Анто-нио Мачадо, Хуан Рамон Хименес, Федерико Гарсиа Лорка номлари б-н боғлиқ. 30-й.ларда инқилобий адабиёт яратилди. С. М. Арконада, X. Ардериус ва б. адиблар ишчилар манфаатини ҳимоя қилиб, реакцияни фош этувчи асарлар яратдилар. Бу даврда шоирлар кўпроқ романс жанрида ижод этдилар.

    Мамлакатда фашист режими ўрнатилгач, испан адабиёти тушкунликка учради, кўп адиблар чет элга кетиб крлдилар. Камилло Хосе Селанинг романлари ўша даврнинг нисбатан яхши асарларидир. Унинг биринчи «Паску-ал Дуартенинг оиласи» (1942) романи 40—50-й. лардаги испан адабиёти учун характерли бўлган тремендизм (исп. tremendo — даҳшатли) оқимини бошлаб берди. Тремендист-ёзувчилар инсоннинг ду-нёда чинакам ёлгизлигини, ўлим, зўравонлик инсон ҳаётининг муқаррар бир қисми эканини назарда тутдилар. Йирик замонавий испан прозаиги

    Мигель Делибес ҳам ижодининг бошланғич даврида шу оқим таъсирида бўлган. Кейинги йиллардаД. Медио, А. Матуте ҳаётни ҳаққоний тасвирлаш б-н бирга инсон руҳиятининг нозик жиҳатларини очиб бердилар. В. Алейксандре ўзининг фалсафий лирикасида инсонпарварлик ғояларини қарор топтиришга интилади.

    Баск адабиёти нинг дастлабки намунаси Б. Дечепаре ёзган «Баск тилининг ибтидоси» (1545) номли диний ва ишқий шеърлар тўпламидир. 17-а.да диний (П. Де Ашулар ва б.), 18-а.да маърифатчилик ғоялари (М. де Ларраменди ва б.) илгари сурилди. 19-а.нинг ўрталаридан романтизм етакчи оқимга айланди. Айни вақтда реалистик асарлар ҳам пайдо бўлди (Д. Агирренинг «Денгиз сувлари», «Қирққулоқ» романлари). Ҳокимиятга фашистларнинг келиши (1939) баск миллий маданияти ривожига жиддий тўсиқ бўлди. Н. де Ормаэчеанинг ватанпарварлик рухидаги «Баск» достони, X. Эчайде ва X. А. Ирасустанинг реалистик романлари диққатга сазовор.

    Каталон адабиёти Каталония ва Валенсияда, Балеар о.ларида каталон тилида ва унинг шеваларида 9— 13-а.ларда оғзаки халқ шеърияти шаклида, 12-а. охиридан эса ёзма диний адабиёт тарзида ривожланди. Жауме I, Б. Десклот ва Р. Мунтанер проза жанрида ижод қилдилар. Раймунд Луллийнинг «Бланкерн ҳақида китоб» асари каталон тилидаги биринчи роман эди. А. де Виланов, Ф. Эшименис каби ёзувчилар дидактик асарлар яратдилар. 15-а. бошидан каталон адабиётида Уйгониш даври гоялари акс этди. А. Фебрер, Ш. Фогассот, Ж. де Сант-Жоржи Италия поэзияси таъсирида асарлар яратдилар. Шоир А. Марк (1397—1459) каталон адабий тилининг отаси ҳисобланади. 16—19-а.лардаги ёзувчилар орасида Ж. Ройс, Ж. Газуль, А. Турмеда, А. Пинеда, Ф. Гарсиа, А. Блаклар бор. 20-а.да шоирлардан С. Эсприу, Ж. Сарсаденес, Ж. Серда, ёзувчилардан Ж. Эс-пинас, Б. Порсель, Э. Торреслар машҳур.

    Галисий адабиёти Пиреней я.о.нинг шим.-ғарбида яшовчи миллий озчиликнинг португал тили галисий лаҳжасидаги адабиётидир. 8—11-а.ларда бу лаҳжада ранг-баранг халқ лапарлари тўқилган. 15-а. охиридан 19-а. бошларигача галисий адабиётида оғзаки анъаналар устунлик қилди. Ф. Аньон-и-Пас, X. М. Пинтос, ака-ука Антонио каби шоирлар ёзма адабиётни ривожлантирдилар. 20-а.да В. Матинес Риско, А. Родригес Кастелао, X. Видаль каби ёзувчи ва шоирлар ижтимоий муаммоларни кўтариб чиқдилар. 1939 й.да Франко диктатураси ўрнатилгач, галисий адабиёти тақиқланди. 1950 й.дагина яна бу тилда китоблар нашр этила бошлади. С. Э. Феррейро, У. Новонейра, М. Мария, К. Касареснинг ватанпарварлик руҳидаги шеър ва романлари босилиб чикди. С. М. де Сервантес, Г. Лорка ва б. ёзувчиларнинг асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.

    Меъморлиги — қад. И. ҳудудида палеолит ва неолит даврларига оид маданият ёдгорликлари, римликлар ҳукмронлиги даврига мансуб театр бинолари, эҳром, кўприклар сақланган. Араблар маданият ёдгорликларидан ҳашаматли масжидлар, саройлар қолган (Кордовадаги масжид, 8-а., Гранададаги Алҳумро саройи, 13—14-а.лар). Испан қироллиги вужудга келгач, Астурияда Сан-Мигель де Линьо, Санта-Кристина де Лена ва б. черковлар курилди (9-а.). Жан.да қалъа шаклидаги деворлар бунёд этилди. Авила ш.нинг деворлари (11-а.), Толедодаги «Қуёш дарвозаси» (12-а.) шу давр меъморлигининг намуналаридан. Бу биноларда араб меъморий услубининг таъсири кўзга ташланади. 11-а.нинг 2-ярмидан меъморлик, асосан, роман услубиян (Сантьягоде-К.омпостела ш.даги собор), кейинроқ Уйғониш руҳида (Са-рагосадаги Ла Сео собори) ривожланди. 13-а.дан шаҳарлар тараққий этиши муносабати б-н готика услуби равнақ топди (16-а. бошларигача). Бургос, Толедо, Леон ш.ларида энг яхши готика соборлари қурилди. И. ўрта аср меъморлигида мавритан меъморлиги ва «му-дехар услуби» ўзига хосдир. «Мудехар» услубида готика ва араб услубларининг энг яхши томонлари мужассамлантирилган. Бу ерда сирланган пишиқ ғиштдан қурилиш ва бадиий безак ашёси сифатида фойдаланиб, гиламсимон нақшлар яратилди. Ганчкори ўйма нақ-шлар кенг қўлланилди. 16-а. 1-ярми И. меъморлиги итальян Уйғониш даври меъморлиги таъсири остида бўлди (Гранадада Карл V саройи, 1526 й. бошланган, меъмор П. Мачука). Бу даврда Американи босиб олган испанлар юбориб турган асил металлар б-н асилзодаларнинг саройини безатиш урф бўлди. Ҳашамдор «платереско услуби» испан Уйғониш даврининг миллий меъморий услубига айланди. Черковлар ичини бадиий ҳунармандчилик буюмлари б-н безашга зўр берилди. Бино атрофлари тилла суви югуртирилган жимжимадор панжаралар б-н ўралди. Оддий турар жойларни эса одмигина қилиб қуриш давом этди. 17—18-а.ларда барокко услуби ривожланди (меъмор X. Б. де Чурригера ва б.). 18-а.нинг 2-ярмида француз ва итальян санъати таъсирида классицизм тарқалди (меъ-морлардан В. Родригес, X. де Вильянуэ-ва). 19-а. меъморлигида эклектика ва модерн услуби устун бўлди. 20-а.да эса функционализм кенг тарқадди (Мадриддаги ун-т шаҳарчаси, ипподром ва б.).

    Тасвирий санъатга оид қад. ёдгорликлар И.да анчагина сакланган. Булар Альтамира ва б. ғорларнинг деворларига чизилган ҳайвонлар тасвирлари (палеолит даврига оид), мамлакат шарқидаги ғорлардан топилган кулоллик буюмлари ва ов, уруш манзаралари тасвирлари (неолит даврига оид), шунингдек, кельтиберларнинг ҳайкаллари, вестготларнинг заргарлик буюмлари ва б. 8— 9-а. лардан испан тасвирий санъати шаклланди. Қўлёзмалар учун миниатюралар, нақшланган ёғоч ҳайкалчалар ва ш.к. яратилди. Роман ва готика услубларига хос расмларда халқ ижодининг таъсири намоён бўлди. 15-а. ўрталарида рассомлик (П. Берругете, А. Фернандес) ва ҳайкалтарошлик (X. де Силоэ, Д. Формент) ўрта аср қолипларидан чи-қиб, ҳаққоний тимсоллар б-н бойиди. 16-а. охири — 17-а. бошларида реалистик тамойиллар кучайди. Ф. Рибальта, Ф. Эррера, Д. эль-Греко каби рассомлар, А. Кано, П. де Мена, X. Мартинес Монтаньес каби ҳайкалтарошлар қирол саройидан олисда яшаб ижод қилдилар ва анъанани янада ривожлантирдилар. 17-а. да Рибера, Ф. Сурбаран, Д. Веласкес каби буюк рассомларнинг ижоди туфайли испан миллий рассомлиги ўзининг юқори чўққисига кўтарилди. Ф. Гойя асарларида миллий реалистик санъат, X. Мадрасо, X. Альварес ижодида испан халқининг озодлик учун кураши ёрқин акс этди. 19-а.да ва 20-а. бошларида реалистик тамойиллар авж ола бошлади. 20-а. 1-ярмида фор-малистик оқимлар (кубизм, сюрреализм ва б.) тарқалди (ҳайкалтарош П. Горгальо, рассом С. Дали ва б.). Испан халқининг 1936—39 й.лардаги озодлик кураши кўпгина рассом ва ҳайкалтарошларни фашизмга карши бирлаштирди. Бу курашда П. Пикассо хам иштирок этди. Уруш йилларида графика ва плакат тасвирий санъатда етакчи ўринни эгаллади. Замонавий испан санъатида манзара жанри кенг тарқалган. Б. Паленсия, X. Вакеро, А. Дельгадо каби рассомлар ва уларнинг издошлари она юрт табиатининг нафис ва реал манзараларини, унинг меҳнаткаш кишиларининг гўзал қиёфаларини яратдилар. Тасвирий санъатда демократик тамойиллар кучайиб бораётир.

    Мусиқа услублари кўп ва ранг-баранг. Халқ мусиқасида асосий 5 та маҳаллий услуб ажратилади: баск, галисий, каталон, кастил ва андалусий. Испан рақслари оҳангдорлиги, таъсирчанлиги, шаклининг хилма-хиллиги б-н ажралиб туради. Болеро, хота, фанданго, сегидилья, качуча каби халқ рақслари машҳур. Чолғу асбоблари: гитара, скрипка каби торли, тамбурин, тун-тун ва пандерета, кастеньета каби урма созлар, флювиоль флейтаси ва б. 6—7-а.ларда диний мадҳия (гимн) жанри ривож топди. 8-а. дан бошлаб И.да араб мусиқаси анъаналарига асосланган янги услуб тараққий этди (Зирёб мак-таби, 9-а.). 12-а.да романс жанри юзага келди. 14-а.да трубадур (сайёр шоир, қўшиқчи)лар мусиқаси равнақ топди — кантига, альбада, пастураль, ретроэн-са жанрлари маромига етказилди. Му-сиқали театрнинг дунёвий шакллари вужудга келди. 15—16-а.ларда миллий санъат равнақ топди. Б. Рамос де Паре-ха, Ф. Салинас ва б. мусиқа назарияси ва эстетикасига оид асарлар яратдилар. 17-а.да И.га хос опера жанри — сарсуэла, 18-а.да лирик мусиқали комедия — тонадилья жанри шаклланиб, миллий илғор ғоялар тарғиб қилинди. 19-а. 1-ярмида Мадрид ва Барселонада консерватория, опера театрлари очилди. 19-а. охиридан Ф. Педрель ва унинг издошлари И. Альбенис, Э. Гранадос, М. де Фалья янги миллий мусиқа мактабига асос солди. Уларнинг ижоди испан му-сиқасининг чўққиси, 20-а. Ғарбий Европа классик мусиқасининг намунасига айланди. 20-а. да ижрочилик санъати юксак поғонага кўтарилди. Миллий озодлик уруши йилларида С. Бакари-се, Э. К. Чапи, К. Паласионинг оммавий инқилобий ватанпарварлик қўшиқлари кенг тарқалди. Франко режими ўрнатилгач, кўп мусиқачилар чет элларга кетишга мажбур бўлди. Замонавий композиторлар — О. Эспла Триай, Э. ва К. Альфтерлар, Г. Питалуга, П. Соросабаль ва б.

    Театри қадим замонлардан И. халқи турмушининг, урф-одати ва карнавалларининг таркибий қисми бўлган. Ўрта асрларда у бошқа мамлакатлардаги сингари диний ва халқ театри йўналишида ривожланди. 14—15-а.ларда биринчи сарой театрлари юзага келди. 16-а.да профессионал ва ярим профессионал труппалар ташкил топди. Драматург ва актёр Лопе де Руэда бу ишга бошчилик қилди. 16-а. 2-ярмидан Мадрид, Севилья, Валенсия, Барселона, Гранада ва б. йирик шаҳарларда доимий халқ театрлари — корралилар очилди. Уларда С. М. Сервантес, Лопе де Вега, Тирсо де Молина ва б. драматургларнингасарлари саҳналаштирилди. 17-а.да А. де Сиснерос, Н. де лос Риос, А. де Вильегас ва б. раҳбарлигидаги труппалар шухрат қозонди. 18-а.да француз классицизми, эстетикасини мерос қилиб олган сарой театрларида мусиқали спектакллар машҳур бўлди. 1708 й. «Киньос дель Пераль» номли опера театри ташкил бўлди. Сарсуэла, сай-нет, тонадилья каби кичик жанрларда классик давр анъаналари сақланиб қолди. 19-а.да романтик драматургия ва реалистик комедия ривожланди. 1849 й. Мадридда «Эспаньоль» театри очилди, 1847 й. Барселонада «Лисео» опера театри иш бошлади. 20-а. бошларида тан-К.ИДИЙ реализм карор топди. 1931 й.дан сўнг театрда илғор ислоҳотлар ўтказилди. Г. Лорка ва А. Касони И. театрини демократлаштиришга ҳаракат қилди.

    Ҳокимият Франко қўлига ўтгач, илғор ислоҳртлар бекор қилинди, саҳнада кўнгилочар спектакллар қўйилди. 50-й. лардан йирик шаҳарларда яна классик асарлар саҳналаштирила бошлади. И. театрларининг кейинги йиллардаги репертуаридан Б. Брехт, Ж. Б. Пристли, А. Миллер, Г. Лорка ва б. драматургларнинг ўткир ижтимоийтанқидий пье-салари ўрин олди. Мадридда 20 дан ортиқ театр бор. Актёрлар Мадрид ва Барселона консерваторияларининг саҳна мақорати бўлимларида ҳамда Мад-риддаги драма санъати мактабида тайёрланади.

    Киноси. Биринчи кинофильм 1896 й. намойиш этилган. Кейинчалик «Қаҳвахонадаги жанжал» (1898), «Доротея» (1898), «Текин пиво» (1906) каби филь-млар ишланди. 1905 й. И.да А. Куэсто суратга олган биринчи бадиий фильм юзага келди. 1906 й.да Барселонада биринчи кинофирма — «Испано филмс» га асос солинди. Биринчи овозли фильм («Тупроқдаги сув») 1934 й. яратилди. И.даги миллий инқилобий урушни акс эттирувчи бадиий ва ҳужжатли филь-млар орасида «Ғалласиз ер» киноси ижтимоий масалага бағишланган. И.да Франко режими даврида кўнгил очар фильмлар ишлаб чиқарила бошлади. 50-й.ларда «Хуш келибсиз, жаноб Маршал!» (1953), «Велосипедчининг ўли-ми» (1955), «Шоҳ кўча» (1956), «Жаллод» (1963), «Ов» (1965), «Қарғаларни бок» (1975), «Январда етти кун» (1979), «Миллий бойлик» (1981) каби ижти-моийтанқидий рухдаги фильмлар яратилди. Л. Бюнюэлнинг «Виридиана» (1961) кинофильми бутун дунёга танилди. X. Л. Лопес Васкес, Ф. Рей, А. Феррандис, А. Молина, А. Ланда, X. Мистраль, Ф. Рабаль ва б. И. киносининг машҳур актёрлари, М. Пикасо, Л. Бюнюэль, X. Камино, М. Арагон кабилар етакчи реж.ларидир. И.да Миллий кинематография ин-ти ва Миллий фильмотека бор. Сан-Себастьян, Валь-ядолид ва Барселонада Халқаро кинофестиваль ўтказиб турилади. Йилига 100 дан ортиқ фильм ишлаб чикарилади.

    Ўзбекистон — И. муносабатлари. Ўзбекистон — И. ўртасида 15-а.даёқ алоқа ўрнатилгани, 1404 й.да Кастилия қиролининг элчиси Руи Гонсалес де Клавихо Самарқандга келгани ва Амир Темур салтанати ҳақида эсдаликлар ёзгани тарихдан маълум.

    Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин И. б-н савдо-иқтисодий ва маданий-маърифий соҳаларда ҳамкорлик йўлга қўйила бошлади. Икки мамлакат расмий делегацияларининг ўзаро ташрифлари чоғида ҳамкорликнинг шартномавийҳуқуқий негизини яратувчи бир қанча ҳужжатлар келишиб олинди.

    Иккала мамлакатнинг савдо-иқтисодий алоқалари Ўзбекистоннинг Европа Иттифоқи б-н муносабатлари дои-расида ривожланаётир. Ўзаро товар айланмаси 2000 й.да 1999 й.га нисбатан 1,9 баравар ошди. Жумладан, ЎзРнинг И.га экспорти 20,1 млн., импорти 5,8 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистон И.га пахта толаси, газла-ма, калава ип экспорт қилса, ундан электротехника ва механика асбоб-ускуналари, дори-дармон, қора металлар, пластмасса, керамика маҳсулотлари сотиб олади.

    И. компания ва фирмалари б-н ҳамкорлик соҳасида Бухоро вилояти сув таъминоти тизимини такомиллаштиришга киришилди. 15 млн. евро қийма-тига эга бўлган бу лойиҳа И. ҳукуматининг имтиёзли ва тижорат кредити ҳисобидан амалга оширилади. «Ўзмевасабзавотузумсаноатхолдинг» компанияси б-н «Алтиери Виникола» фирмаси Ўзбекистонда вино ишлаб чиқарадиган «ЯНИС» қўшма корхонасини барпо этди. «Ўзфармсаноат» концерни б-н И.нинг «Крупак» компанияси бинт ва жарроҳлик докаси ишлаб чикарадиган корхона барпо этиш учун 7,9 млн. евро микдорида пул сарфлади. ЎзРда И. сар-мояси иштирокидаги 11 корхона ташкил этилган.

    Ўзбекистон ФА ин-тлари б-н И. Миллий тадқиқот кенгаши ўртасида қуёш энергиясини фотоэлектр усулида ўзгартириш, ярим ўтказгичли материалшунослик соҳаларида ҳамкорлик йўлга қўйилган. ЎзР Жаҳон тиллари унти И.нинг Гранада, Мадрид, Алкала де Энарес ва Малага ун-тлари б-н ҳамкорлик ўрнатган. Тошкентдаги шу ун-тда испан тили ва маданияти маркази очилган. Гранада ва Бухоро ун-тларининг ҳамкорлик қилиши ҳақида кели-шиб олинган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.