Issiklik elektr stansiyalari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 358–359-b. — ziyouz.com
Issiklik elektr stansiyalari (IES) — qattiq, suyuq va gaz holatdagi organik yoqilğilarning issiklik energiyasini elektr energiya-siga aylantiradigan qurilmalar maj-mui. Asosiy energetik agregatlar qatoriga suv yuradigan quvurlar (tru-balar) batareyasidan iborat kozon tizimi, buğ turbina (buğ dvigatel) lari va turbogeneratorlar kiradi. Qozon tizimiga yuborilgan suv yuqori bosimli buğga aylap girilib turbina parraklariga beriladi. Natijada turbina b-n mexanik boğlangan generator tegişli tezlikda aylantirilib, mexanik energiya elektromagnit induksiya qonuniga binoan generatorda elektr energiyasiga aylanadi. IES da işla-tiladigan yoqilği issiklik energiya-sining faqat 30% gina foydali elektr energiyasiga aylantiriladi, ya'ni IES ning foydali iş koeffitsiyenti (f.i.k.) ti=30% gateng) F. i. k. (t|) qiymatini oşiriş maqsadida qozondagi buğ bosimi iloji boriça yuqori qilinadi va turbina parraklaridan ötib, iş bajarib bölgan buğning hammasi sovitkiçlar vositasida sovitilib, qayta suvga aylantiriladi (kondensatlanadi) va qozon tizimiga yuboriladi. Bunday IES ni kondensatsiyey elektr st-yalari (KES) deyiladi va ularda f. i. k. qiymati h=30—35% gaça kötariladi hamda suv berk tizimda aylanişi sababli kuvurlar batareyalaridan iborat qozonni ta'mirlaş işlari keskin qisqaradi. IES lar, odatda, qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi arzon yoqilği koni yaqinida quriladi. St-ya generatorlaridan olingan elektr energiyasining asosiy qismi bir neça yuz km masofadagi iste'molçilarga kuçaytiruvçi transformator va yuqori voltli elektr uzatiş li-niyalari vositasida yetkaziladi, qolgan qismi esa st-yaning öz generator kuçlanişida yoki pasaytiruvçi transformator orqali beriladi (yana q. Issşuşk elektr markazi).
Elektr energiyasi b-n ta'minlaş kölamiga qarab, I. e. s. tuman, sanoat korxonalari, qişloq, şahar miqyosida, kommunal xöjalikda, t. y. transportida foydalaniladigan xillarga bölinadi. I. e. s. yaxlit elektr tizilmalarga birlaştirilib yoki alohida işlatilişi mumkin.
I. e. s. 19-a. 80-y. larida kurila boş-lagan. Birinçi I. e. s. Nyu-Yorkda qurilgan (1882). Rossiyada dastlabki I. e. s. ni muhandis M. K. Polivanov Mos-kvada kurgan (1906). Özbekistonda dastlabki I. e. s. 20-a. boşlarida kurilgan (q. Issiklik energetikasi). Özbekistonda 10 ta I. e. s. işlab turibdi (2002). Respublikadagi eng yirik I. e. s. — Sirdaryo GRES (3000 MVt), Yangi Angren GRES (1800 MVt), Toşkent GRES (1860 MVt), Navoiy GRES (1250 MVt), Angren GRES (484 MVt), Taxiatoş GRES (430 MVt), Talimarjon GRES (loyiha quvvati 3200 MVt) (Nuristan). I. e. s. avtomatlaştirilgan korxona. Qozon agregatlarida yoqilği yoniş jarayonlari, qozonni suv b-n ta'minlaş, tok kuçlanişi va çastotasini rostlaş töla avtomatlaştirilgan. I. e. s. agregatlari markaziy boşqariş pultidan boşqariladi. Atom elektr stansiyasi, geotermik elektr st-yalar, gelioenergetika elektr st-yalari ham I. e. s. hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИКЛИК ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРИ (ИЭС) — қаттиқ, суюқ ва газ ҳолатдаги органик ёқилғиларнинг иссиклик энергиясини электр энергия-сига айлантирадиган қурилмалар маж-муи. Асосий энергетик агрегатлар қаторига сув юрадиган қувурлар (тру-балар) батареясидан иборат козон тизими, буғ турбина (буғ двигатель) лари ва турбогенераторлар киради. Қозон тизимига юборилган сув юқори босимли буғга айлап гирилиб турбина парракларига берилади. Натижада турбина б-н механик боғланган генератор тегишли тезликда айлантирилиб, механик энергия электромагнит индукция қонунига биноан генераторда электр энергиясига айланади. ИЭС да ишла-тиладиган ёқилғи иссиклик энергия-сининг фақат 30% гина фойдали электр энергиясига айлантирилади, яъни ИЭС нинг фойдали иш коэффициенти (ф.и.к.) ti=30% гатенг) Ф. и. к. (т|) қийматини ошириш мақсадида қозондаги буғ босими иложи борича юқори қилинади ва турбина парракларидан ўтиб, иш бажариб бўлган буғнинг ҳаммаси совиткичлар воситасида совитилиб, қайта сувга айлантирилади (конденсатланади) ва қозон тизимига юборилади. Бундай ИЭС ни конденсацией электр ст-ялари (КЭС) дейилади ва уларда ф. и. к. қиймати h=30—35% гача кўтарилади ҳамда сув берк тизимда айланиши сабабли кувурлар батареяларидан иборат қозонни таъмирлаш ишлари кескин қисқаради. ИЭС лар, одатда, қаттиқ, суюқ ёки газ ҳолатдаги арзон ёқилғи кони яқинида қурилади. Ст-я генераторларидан олинган электр энергиясининг асосий қисми бир неча юз км масофадаги истеъмолчиларга кучайтирувчи трансформатор ва юқори вольтли электр узатиш ли-ниялари воситасида етказилади, қолган қисми эса ст-янинг ўз генератор кучланишида ёки пасайтирувчи трансформатор орқали берилади (яна қ. Иссшушк электр маркази).
Электр энергияси б-н таъминлаш кўламига қараб, И. э. с. туман, саноат корхоналари, қишлоқ, шаҳар миқёсида, коммунал хўжаликда, т. й. транспортида фойдаланиладиган хилларга бўлинади. И. э. с. яхлит электр тизилмаларга бирлаштирилиб ёки алоҳида ишлатилиши мумкин.
И. э. с. 19-а. 80-й. ларида курила бош-лаган. Биринчи И. э. с. Нью-Йоркда қурилган (1882). Россияда дастлабки И. э. с. ни муҳандис М. К. Поливанов Мос-квада курган (1906). Ўзбекистонда дастлабки И. э. с. 20-а. бошларида курилган (қ. Иссиклик энергетикаси). Ўзбекистонда 10 та И. э. с. ишлаб турибди (2002). Республикадаги энг йирик И. э. с. — Сирдарё ГРЭС (3000 МВт), Янги Ангрен ГРЭС (1800 МВт), Тошкент ГРЭС (1860 МВт), Навоий ГРЭС (1250 МВт), Ангрен ГРЭС (484 МВт), Тахиатош ГРЭС (430 МВт), Талимаржон ГРЭС (лойиҳа қуввати 3200 МВт) (Нуристан). И. э. с. автоматлаштирилган корхона. Қозон агрегатларида ёқилғи ёниш жараёнлари, қозонни сув б-н таъминлаш, ток кучланиши ва частотасини ростлаш тўла автоматлаштирилган. И. э. с. агрегатлари марказий бошқариш пультидан бошқарилади. Атом электр станцияси, геотермик электр ст-ялар, гелиоэнергетика электр ст-ялари ҳам И. э. с. ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.