Issiqbardoş materiallar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 351–352-b. — ziyouz.com
Issiqbardoş materiallar -yuqori t-rada plastik (qaytmas) deformatsiyaga qarşilik körsata oladigan materiallar. Odatda, t-ra oşgan sari metallarning mustahkamligi keskin pasaya boradi. Qotişmalarning yuqori issiqbardoşligi ikki asosiy fizikaviy omil — qotişmada atomlar orasidagi boğlanişning mustahkamligi va uning strukturasi b-n belgilanadi. Zarur yuqori mustahkamlikka ega bölgan strukturani oliş uçun qotişmaga turliça termik işlov beriladi. Krtişmalar esa yuqori t-rada plastik deformatsiyaga köproq qarşilik körsata olişi tufayli mustaxkamligini ança saqlaydi. Işlatiş şaroitlariga qarab, I. m. ni yuqori tralarda qisqa vaqtli (sekund-soat) mexanik nagruzkalarga tez-tez uçraydigan; yuqori tralarda nagruzka ostida önlab, yuzlab soatlab böladigan; yuqori nagruzkalar va yuqori tralarda ön minglab va yuz minglab soat işlaydigan qotişmalarga böliş mumkin. Şunga qarab qotişma struktura-siga talab ham keskin özgaradi. Qanday t-rada işlatilişiga qarab, ularni quyidagiça tasniflaş mumkin: 350° t-rada işlatiladigan uglerodli oddiy konstruksion pölatlar; 350—500° — kam ligerlangan ferrit va perlit pölatlar hamda titan qotişmalari: 500 — 650° — austenit sinfidagi pölatlar; 650—800° — nikel va kobalt qotişmalar. Xrom, molibden, kremniy b-n legirlangan ferrit va perlit sinfidagi,pölatlar buğ qozonlarida, neft saqlaş qurilmalarida, içki yonuv dvigatellari klapanlarini yasaşda işlatiladi. Austenit sinfidagi issiqbardoş pölatlardan gaz turbinalari parraklari, reaktiv turbinalarning detallari yasaladi. Reaktiv turbinalar parraklarini tayyorlaşda nikel va kobalt qotişmalari keng işlatiladi. Ba'zan I. m. ga qöşimça işlov beriladi. Ularning sirti korroziyabardoş metall yoki qotişma b-n qoplanadi. Qoplama qatlami juda past kuçlaniş ta'sirida ham metallning sinişiga olib keluvçi korrozion darzlar paydo bölişiga yöl qöymaydi. Bunday qoplamalar uçun kremniy, alyuminiy, xrom, titan işlatiladi. I. m. dan metall-keramik qattiq qotiş-malar muhim guruhni taşkil etadi. Kremniy asosli anorganik polimer materiallar ham issiqqa çidamli böladi. Turli sanoat tarmoqdarida metallmas issiqbardoş material — issiqbardoş beton köplab işlatiladi. U quyiş peçlarining futerovkasi (qoplamasi), buğ qozonlarining ustiga qoplaş uçun va marten peçlarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИҚБАРДОШ МАТЕРИАЛЛАР -юқори т-рада пластик (қайтмас) деформацияга қаршилик кўрсата оладиган материаллар. Одатда, т-ра ошган сари металларнинг мустаҳкамлиги кескин пасая боради. Қотишмаларнинг юқори иссиқбардошлиги икки асосий физикавий омил — қотишмада атомлар орасидаги боғланишнинг мустаҳкамлиги ва унинг структураси б-н белгиланади. Зарур юқори мустаҳкамликка эга бўлган структурани олиш учун қотишмага турлича термик ишлов берилади. Кртишмалар эса юқори т-рада пластик деформацияга кўпроқ қаршилик кўрсата олиши туфайли мустахкамлигини анча сақлайди. Ишлатиш шароитларига қараб, И. м. ни юқори траларда қисқа вақтли (секунд-соат) механик нагрузкаларга тез-тез учрайдиган; юқори траларда нагрузка остида ўнлаб, юзлаб соатлаб бўладиган; юқори нагрузкалар ва юқори траларда ўн минглаб ва юз минглаб соат ишлайдиган қотишмаларга бўлиш мумкин. Шунга қараб қотишма структура-сига талаб ҳам кескин ўзгаради. Қандай т-рада ишлатилишига қараб, уларни қуйидагича таснифлаш мумкин: 350° т-рада ишлатиладиган углеродли оддий конструкцион пўлатлар; 350—500° — кам лигерланган феррит ва перлит пўлатлар ҳамда титан қотишмалари: 500 — 650° — аустенит синфидаги пўлатлар; 650—800° — никель ва кобальт қотишмалар. Хром, молибден, кремний б-н легирланган феррит ва перлит синфидаги,пўлатлар буғ қозонларида, нефть сақлаш қурилмаларида, ички ёнув двигателлари клапанларини ясашда ишлатилади. Аустенит синфидаги иссиқбардош пўлатлардан газ турбиналари парраклари, реактив турбиналарнинг деталлари ясалади. Реактив турбиналар парракларини тайёрлашда никель ва кобальт қотишмалари кенг ишлатилади. Баъзан И. м. га қўшимча ишлов берилади. Уларнинг сирти коррозиябардош металл ёки қотишма б-н қопланади. Қоплама қатлами жуда паст кучланиш таъсирида ҳам металлнинг синишига олиб келувчи коррозион дарзлар пайдо бўлишига йўл қўймайди. Бундай қопламалар учун кремний, алюминий, хром, титан ишлатилади. И. м. дан металл-керамик қаттиқ қотиш-малар муҳим гуруҳни ташкил этади. Кремний асосли анорганик полимер материаллар ҳам иссиққа чидамли бўлади. Турли саноат тармоқдарида металлмас иссиқбардош материал — иссиқбардош бетон кўплаб ишлатилади. У қуйиш печларининг футеровкаси (қопламаси), буғ қозонларининг устига қоплаш учун ва мартен печларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.