Issiqlik

Issiqlik — materiya harakati şakli; jismlar örtasidagi issiqlik almaşiniş jarayonining energetik ifodasi. Materiyani taşkil qiluvçi mikrozarralar (molekula, atom, elektron va b.) ning betartib harakatlari miqdori I. ni ifodalaydi. I. va is-siqlik mikdori atamalari bir xil ma'noni bildiradi.

I. haqidagi ma'lumotlar juda qadimdan ma'lum. Qadim zamonlarda I. ni jismlarning har xil holatiga boğliq bölgan qandaydir asos, negiz deb qaralgan. 16-a. gaça jismlarning qiziş darajasi sezgi organlari yordamida aniqlangan. 16-a. da G. Galiley birinçi marta termometr yasab, jismlarning qiziş darajasini (t-rani) aniqlagan. 17-a. dan boşlab, I. holatini materiya tarkibidagi zarralar harakatiga boğlab tuşuntira boşlangan (F. Bekon va R. Dekart). 18-a. birinçi yarmida D. Bernulli, M. F. Volter bu ta'li-motni yana ham rivojlantirdi. 18-a. da metallurgiya va buğ kuçiga asoslangan texnika juda taraqqiy qildi. Bu esa I. hodisalarini yana ham anikroq tekşirişni talab etdi. Ayniqsa, t-ra (termometriya) ni, I. miqdorini ölçaş (kalorimetriya) usullari taraq-qiy qildi. 18-a. örtalarida M. V. Lomonosov berk idişda moddalarning ku-yişini tajribada tekşirib, moleku-lyar-issiqlik nazariyasini kaşf etdi. Nemis tabiatşunosi Yu. R. Mayer is-siklik va mexanik işning ekvivalentligini asoslaganidan keyin (1850— 60) J. Jdul' va fransuz olimi Girni tomonidan molekulyarkinetik nazariya qayta tiklandi va R. Klauzius hamda J. Maksvell tomonidan rivojlantirildi. Bu nazariyaga asosan I. jismlar tarkibidagi atom va moleku-lalarning betartib qarakatiga boğliq. Jismning t-rasi kötarilsa, tarkibidagi molekula yoki atomlarning betartib harakati tezlaşadi. Agar har xil trali ikki sistema bir-biriga yaqinlaştirilsa (I. kontaktiga keltiril-sa), ularning içki energiyasi özgaradi; ikki sistemada makroskopik (közga körinadigan) iş bajarilmasdan I. almaşinadi. Sistema makroskopik iş bajarmasdan taşqi muhit b-n I. almaşganda taşqi muhitning içki energiyasi özgarişi sistema olgan I. deyiladi va bu I. sistemaning I. harakati miqdori ortişiga olib keladi. I. almaşişda makroskopik iş bajarilma-sada, mikroskopik (közga körinmaydigan) işlar bajariladi, ya'ni taşqi muhit molekulalari, atomlari mole-kulyar kuçlar b-n sistemaning molekulalari va atomlariga ta'sir qilib iş bajaradi. Mas, jism b-n qizdirilgan gaz I. kontaktiga keltirilganda gazdan jismga energiyaning ötişi gaz molekulalarining jism molekulalari b-n bevosita töqnaşişi (mikroskopik iş bajarişi) orqali sodir böladi.