Issiqlik energetikasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 359–361-b. — ziyouz.com
Issiqlik energetikasi - issiklik texnikasi tarmoği; issiklikni, asosan, mexanik va elektr energiyasiga aylantirişga asoslangan energetika. Issiqlikni mexanik energiyaga aylantirişda asosiy qismi issiklik dvigatelitsan iborat bölgan issiklik qurilmalari qöllaniladi. Bu qurilmalarda hosil qilingan mexanik energiya turli xil iş maşinalari (metall kesiş stanoklari, konveyerlar va b.) ni yoki elektr energiyasi işlab çiqaruvçi elektr mexanik ge-neratorlarni işga tuşiradi. Issiqlikni elektr-mexanik generatorlarsiz ham, ya'ni energiyani töğridan-töğri aylantiriş kurilmalarida, mas, mag-nitoelektrodinamik generatorlar, ter-moelektr generatorlar va b. da ham elektr energiyasiga aylantiriş mumkin. Zamonaviy I. e. ning asosi umumiy elektr energiyasi miqdorining köp qismini işlab çiqaruvçi muqim (statsionar) buğ turbinali issiklik elektr stansiyasi hisoblanadi. Magis-tral gaz kuvurlarini energiya b-n ta'minlaş va tiğiz payt (pik) nagruzkalarni qoplaş uçun gaz turbinali elektr st-yalari işlatiladi. Asosiy elektr b-n ta'minlaniş manbalari, ya'ni kondensatsion elektr stansiyalarilan taşkari issiklik elektr markazi, atom elektr stansiyasi ham bor. Elektr energiyasini işlab çiqarişda issiklikning soliştirma sarfini taxm. 5% ga kamaytirişga imkon beradigan buğ-gaz turbinali kurilmalar keng işlatilmoqda. Quvvatli elektr st-yalar uçun tarkibida magnitogidrodinamik generatorlar bölgan va odatdagi buğ-gaz turbinali st-yalar b-n birgalikda işlatiladigan kuril-malar işlab çiqilmoqda. Elektr uzatiş liniyasidan uzoqda joylaşgan xududlarda dizel elektr stansiyalaridan foydalaniladi. Muqim qurilmalardan taşqari transport maşinalari (teplovoz, avtomobil va b.) ga örnatiladigan issiklik kurilmalari — mas, porşenli içki yonuv dvigateli bor. Uçiş apparatlariga porşenli aviatsiya dvigatellari, reaktiv dviga-tellar va b. örnatiladi.
I. e., asosan, 17-a. boşlarida paydo bölgan. Buğ dvigatellari, issiqlik dvigatellari va dizellarning paydo bölişi I. e. ning jadal rivojlanişiga asos böldi. Hozirgi vaqtda dunyo energetikasida issiqlik elektr st-yalari uluşiga barça elektr işlab çiqaruvçi quvvatlarning 62 foizi töğri keladi.
Özbekistonda 20-a. boşlarida Toşkentda ikkita elektr st-ya kurildi: biri (beş dizelli, kuvvati 1450 kVt) tramvayni elektr energiya b-n ta'minlaş uçun, ikkinçisi özgarmas tokli Pavlov elektr st-yasi (quvvati 125 kVt), şaharni yoritiş uçun işlatilgan. 1913 y. Özbekiston xududida umumiy kuvvati 3 MVt çamasida bölgan 6 ta kiçik elektr st-ya bölgan, yillik elektr energiya işlab çiqariş 3,3 mln. kVt/soatni taşkil qilgan. 1923 y. Toşkent ş. yaqinidagi Bözsuv kanalida GES qurilişi boşlandi, uning birinçi navbati (har birining kuvvati 1 MVt dan bölgan 2 ta gidroagregat) 1926 y. may oyida işga tuşirildi. Ayni paytda bu GES Toşkent şahridagi tramvay dizel elektr st-yasi b-n boğlangan, 30 transformator punktiga ega bölgan, 6 kV kuçlanişli, özgaruvçan tokli kabel tarmoği kurildi. Mana bu birlaşiş Özbekiston energetika tizimi rivojlanişiga asos böldi.
Özbekistonda issiqlik energetikasi 20-a. 20-y. larida dizel va mayda buğ turbinali elektr st-yalar kuriş yönalişida rivojlandi. Dizel elektr st-yalari umumiy maqsadlarda ham, paxta z-dlari, nasos st-yalari, kanallar va issiqlik energiyasiga ehtiyoji bölgan boşqa korxonalar qoşida ham qurildi. Toşkent dizel elektr st-yasi, Samarkand, Andijon, Köqon va respublikaning boşqa şaharlaridagi dizel elektr st-yalari kengaytirildi; Buxoro, Samarkand ş.larida 5000 ot kuçi, Nukus, Urgenç, Namanganda 1600 ot kuçi kuvvatiga ega bölgan yirik dizel elektr st-yalari kurildi. Respublikadagi dastlabki buğ turbinali elektr st-yalar Farğona va Kattaqörğondagi yoğ zavodlarida işga tuşirildi. Farğona yoğ zavodining «Şarq tongi» issiqlik elektr markazi (IEM) umumiy maqsadlardagi elektr st-yasi bölgan birinçi IEMdir.
30-y.larda Toşkent töqimaçilik kombinati qoşida quvvati 12 MVt bölgan IEM kurildi. 30-y. larning ikkinçi yarmida Qizilqiya kömir koni negizida kuvvati 48 MVt bölgan Kuvasoy davlat issiklik elektr stsiyasi (DIES) kurilişi boşlandi, uning birinçi agregati 1939 y. oxirida işga tuşirildi. 1936 y. da Toşkent IEM kurilişi boşlanib, birinçi bloki 1939 y. da işga tuşirildi. 50-y. lar boşlarida Angren kömir koni negizida Olmaliq ş.dagi Oltintopgan kombinatida quvvati 24 MVt bölgan IEMni, Angren ş.da quvvati 200 MVt bölgan DIES ni loyihalaştiriş va quriş boşlandi.
Angren DIES katta (50 MVt) quvvatli turbinalar örnatilgan yuqori bosimli buğ körsatkiçlariga möljallab qurilgan birinçi elektr st-ya böldi. Ayni paytda kömirda işlaydigan issiqlik elektr st-yalar ham (Qu-vasoy DIES, Toşkent va Farğona IEM) qurildi.
Hozirgi paytda Özbekiston energetika tizimi, şu jumladan, issikdik energiyasi respublikasining sanoat, qişloq xöjaligi, kommunal xöjalik korxonalarini va aholisini energiya b-n ta'minlamoqda. Respublika hukumati tomonidan 1996 y. da Yevropa energetika xartiyasining Şartnomasi im-zolanib, mamlakatimizning undagi iştiroki tasdiqlangan, Özbekiston energetikasi uçun jahon iqtisodiyo-tiga yöl oçildi.
Özbekiston I. e.ning keskin rivojlanişiga Buxoro va Şörton tabiiy gaz konlarining topilişi va özlaştirilişi muhim ahamiyatli böldi. Ular Toşkent, Navoiy, Taxiatoş va Sirdaryo DIES larining işga kiritili-şiga imkon yaratib berdi.
Özbekistonning yirik issiqlik st-yalari uluşi umumiy elektr energiyani işlab çiqarişda 85 foizni taşkil qiladi. ÖzR Vazirlar maqkamasi 2000 yil 27 dek. da tasdiklagan «2001 -—2010 y.larda Özbekiston Respublikasi energetikasida işlab çiqaruvçi quvvatlarni rivojlantiriş va rekonstruksiya qiliş darsturi»ga muvofiq Örta Osiyodagi eng yirik Talimarjon DIES ining qurilişi tugatilişi, hamda respublikaning boşqa is-siqlik elektr st-yalarida qayta texnik tiklaş va qöşimça quvvatlarni işga kiritiş közda tutilgan.
Özbekiston köp organik yoqilği zaxiralariga ega. Respublikaning yoqilği balansida köp issiklik elektr st-yalari, issiqlik elektr markazlari va tuman qozonxonalari uçun hozirgi zamonda yoqilğining asosiy turi — tabiiy gazga alohida e'tibor beriladi. Kömir sanoatini rivojlantiriş — Angren konida qönğir kömirni köproq işlab çiqarilişiga yönaltirilgan.
«Özbekiston Respublikasi energetikasining işlab çiqariş quvvatlarini 2001 — 2010 y. larda rivojlantiriş va rekonstruksiya qiliş dastu-ri» da xorijiy investitsiyalarni jalb qiliş va çet el firmalarining iştiroki közda tutilgan. Hoz. paytda Germaniyaning «Simens» firmasi Yevropa tiklaniş va rivojlaniş bankining krediti hisobiga Sirdaryo DIESning ikkita turbina blokini rekonstruksiya qiliş loyihasini amalga oşirişga kirişdi. Şuningdek, xorijiy investitsiyalar Toşkent DIES va Navoiy DIES ni rekonstruksiya qiliş loyihalarini hamda Toşkent şahrining elektr tarmoqlar xöjaligini rekonstruksiya qiliş va kabel tar-moklarini zamonaviylaştiriş loyihalarini amalga oşiriş uçun ham jalb etiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИҚЛИК ЭНЕРГЕТИКАСИ - иссиклик техникаси тармоғи; иссикликни, асосан, механик ва электр энергиясига айлантиришга асосланган энергетика. Иссиқликни механик энергияга айлантиришда асосий қисми иссиклик двигателицан иборат бўлган иссиклик қурилмалари қўлланилади. Бу қурилмаларда ҳосил қилинган механик энергия турли хил иш машиналари (металл кесиш станоклари, конвейерлар ва б.) ни ёки электр энергияси ишлаб чиқарувчи электр механик ге-нераторларни ишга туширади. Иссиқликни электр-механик генераторларсиз ҳам, яъни энергияни тўғридан-тўғри айлантириш курилмаларида, мас, маг-нитоэлектродинамик генераторлар, тер-моэлектр генераторлар ва б. да ҳам электр энергиясига айлантириш мумкин. Замонавий И. э. нинг асоси умумий электр энергияси миқдорининг кўп қисмини ишлаб чиқарувчи муқим (стационар) буғ турбинали иссиклик электр станцияси ҳисобланади. Магис-трал газ кувурларини энергия б-н таъминлаш ва тиғиз пайт (пик) нагрузкаларни қоплаш учун газ турбинали электр ст-ялари ишлатилади. Асосий электр б-н таъминланиш манбалари, яъни конденсацион электр станцияларилан ташкари иссиклик электр маркази, атом электр станцияси ҳам бор. Электр энергиясини ишлаб чиқаришда иссикликнинг солиштирма сарфини тахм. 5% га камайтиришга имкон берадиган буғ-газ турбинали курилмалар кенг ишлатилмоқда. Қувватли электр ст-ялар учун таркибида магнитогидродинамик генераторлар бўлган ва одатдаги буғ-газ турбинали ст-ялар б-н биргаликда ишлатиладиган курил-малар ишлаб чиқилмоқда. Электр узатиш линиясидан узоқда жойлашган худудларда дизель электр станцияларидан фойдаланилади. Муқим қурилмалардан ташқари транспорт машиналари (тепловоз, автомобиль ва б.) га ўрнатиладиган иссиклик курилмалари — мас, поршенли ички ёнув двигатели бор. Учиш аппаратларига поршенли авиация двигателлари, реактив двига-теллар ва б. ўрнатилади.
И. э., асосан, 17-а. бошларида пайдо бўлган. Буғ двигателлари, иссиқлик двигателлари ва дизелларнинг пайдо бўлиши И. э. нинг жадал ривожланишига асос бўлди. Ҳозирги вақтда дунё энергетикасида иссиқлик электр ст-ялари улушига барча электр ишлаб чиқарувчи қувватларнинг 62 фоизи тўғри келади.
Ўзбекистонда 20-а. бошларида Тошкентда иккита электр ст-я курилди: бири (беш дизелли, куввати 1450 кВт) трамвайни электр энергия б-н таъминлаш учун, иккинчиси ўзгармас токли Павлов электр ст-яси (қуввати 125 кВт), шаҳарни ёритиш учун ишлатилган. 1913 й. Ўзбекистон худудида умумий куввати 3 МВт чамасида бўлган 6 та кичик электр ст-я бўлган, йиллик электр энергия ишлаб чиқариш 3,3 млн. кВт/соатни ташкил қилган. 1923 й. Тошкент ш. яқинидаги Бўзсув каналида ГЭС қурилиши бошланди, унинг биринчи навбати (ҳар бирининг куввати 1 МВт дан бўлган 2 та гидроагрегат) 1926 й. май ойида ишга туширилди. Айни пайтда бу ГЭС Тошкент шаҳридаги трамвай дизель электр ст-яси б-н боғланган, 30 трансформатор пунктига эга бўлган, 6 кВ кучланишли, ўзгарувчан токли кабель тармоғи курилди. Мана бу бирлашиш Ўзбекистон энергетика тизими ривожланишига асос бўлди.
Ўзбекистонда иссиқлик энергетикаси 20-а. 20-й. ларида дизель ва майда буғ турбинали электр ст-ялар куриш йўналишида ривожланди. Дизель электр ст-ялари умумий мақсадларда ҳам, пахта з-длари, насос ст-ялари, каналлар ва иссиқлик энергиясига эҳтиёжи бўлган бошқа корхоналар қошида ҳам қурилди. Тошкент дизель электр ст-яси, Самарканд, Андижон, Кўқон ва республиканинг бошқа шаҳарларидаги дизель электр ст-ялари кенгайтирилди; Бухоро, Самарканд ш.ларида 5000 от кучи, Нукус, Ургенч, Наманганда 1600 от кучи кувватига эга бўлган йирик дизель электр ст-ялари курилди. Республикадаги дастлабки буғ турбинали электр ст-ялар Фарғона ва Каттақўрғондаги ёғ заводларида ишга туширилди. Фарғона ёғ заводининг «Шарқ тонги» иссиқлик электр маркази (ИЭМ) умумий мақсадлардаги электр ст-яси бўлган биринчи ИЭМдир.
30-й.ларда Тошкент тўқимачилик комбинати қошида қуввати 12 МВт бўлган ИЭМ курилди. 30-й. ларнинг иккинчи ярмида Қизилқия кўмир кони негизида куввати 48 МВт бўлган Кувасой давлат иссиклик электр стцияси (ДИЭС) курилиши бошланди, унинг биринчи агрегати 1939 й. охирида ишга туширилди. 1936 й. да Тошкент ИЭМ курилиши бошланиб, биринчи блоки 1939 й. да ишга туширилди. 50-й. лар бошларида Ангрен кўмир кони негизида Олмалиқ ш.даги Олтинтопган комбинатида қуввати 24 МВт бўлган ИЭМни, Ангрен ш.да қуввати 200 МВт бўлган ДИЭС ни лойиҳалаштириш ва қуриш бошланди.
Ангрен ДИЭС катта (50 МВт) қувватли турбиналар ўрнатилган юқори босимли буғ кўрсаткичларига мўлжаллаб қурилган биринчи электр ст-я бўлди. Айни пайтда кўмирда ишлайдиган иссиқлик электр ст-ялар ҳам (Қу-васой ДИЭС, Тошкент ва Фарғона ИЭМ) қурилди.
Ҳозирги пайтда Ўзбекистон энергетика тизими, шу жумладан, иссикдик энергияси республикасининг саноат, қишлоқ хўжалиги, коммунал хўжалик корхоналарини ва аҳолисини энергия б-н таъминламоқда. Республика ҳукумати томонидан 1996 й. да Европа энергетика хартиясининг Шартномаси им-золаниб, мамлакатимизнинг ундаги иштироки тасдиқланган, Ўзбекистон энергетикаси учун жаҳон иқтисодиё-тига йўл очилди.
Ўзбекистон И. э.нинг кескин ривожланишига Бухоро ва Шўртон табиий газ конларининг топилиши ва ўзлаштирилиши муҳим аҳамиятли бўлди. Улар Тошкент, Навоий, Тахиатош ва Сирдарё ДИЭС ларининг ишга киритили-шига имкон яратиб берди.
Ўзбекистоннинг йирик иссиқлик ст-ялари улуши умумий электр энергияни ишлаб чиқаришда 85 фоизни ташкил қилади. ЎзР Вазирлар мақкамаси 2000 йил 27 дек. да тасдиклаган «2001 -—2010 й.ларда Ўзбекистон Республикаси энергетикасида ишлаб чиқарувчи қувватларни ривожлантириш ва реконструкция қилиш дарстури»га мувофиқ Ўрта Осиёдаги энг йирик Талимаржон ДИЭС ининг қурилиши тугатилиши, ҳамда республиканинг бошқа ис-сиқлик электр ст-яларида қайта техник тиклаш ва қўшимча қувватларни ишга киритиш кўзда тутилган.
Ўзбекистон кўп органик ёқилғи захираларига эга. Республиканинг ёқилғи балансида кўп иссиклик электр ст-ялари, иссиқлик электр марказлари ва туман қозонхоналари учун ҳозирги замонда ёқилғининг асосий тури — табиий газга алоҳида эътибор берилади. Кўмир саноатини ривожлантириш — Ангрен конида қўнғир кўмирни кўпроқ ишлаб чиқарилишига йўналтирилган.
«Ўзбекистон Республикаси энергетикасининг ишлаб чиқариш қувватларини 2001 — 2010 й. ларда ривожлантириш ва реконструкция қилиш дасту-ри» да хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва чет эл фирмаларининг иштироки кўзда тутилган. Ҳоз. пайтда Германиянинг «Сименс» фирмаси Европа тикланиш ва ривожланиш банкининг кредити ҳисобига Сирдарё ДИЭСнинг иккита турбина блокини реконструкция қилиш лойиҳасини амалга оширишга киришди. Шунингдек, хорижий инвестициялар Тошкент ДИЭС ва Навоий ДИЭС ни реконструкция қилиш лойиҳаларини ҳамда Тошкент шаҳрининг электр тармоқлар хўжалигини реконструкция қилиш ва кабель тар-мокларини замонавийлаштириш лойиҳаларини амалга ошириш учун ҳам жалб этилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.