Issiqlik harakati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 361–362-b. — ziyouz.com
Issiqlik harakati - moddani taşkil etgan zarralar (molekulalar, atomlar, elektronlar va b.)ning tartibsiz (xaotik) harakati. Termodinamik muvozanatli holatdagi zarralarning barça yönalişlaridagi teng ehtimolli tartibsiz harakati xaotik harakat deyiladi.
Real gaz molekulalari bir töqnaşişdan keyin ikkinçi töqnaşişgaça töğri çizikli tekis harakatlanadi. Gazdagi molekulalarning bu ilgarilanma harakatlari barça yönalişlarda xaotik harakatdir. Molekula ilgarilanma harakatining örtaça kinetik energiyasi <mv2/2> energiyaning teng taqsimlanişi qonuniga binoan, <th)2/2>=3-(kT/2). I. h.ning intensivligi mikdoriy jihatdan t-ra T orqali aniqlanadi (k — Bolsman doimiy-si). Siyrak gaz molekulalarining I. h. tufayli uning idiş devoriga bosimi quyidagiça ifodalanadi: r=pkT, bunda p — hajm birligidagi molekulalar soni (ziçligi). Özgarmas bosimda gaz t-rasi T pasayişi va ziçligi p ortişi b-n erkin yuguriş yöli kamayadi va ilgarilanma harakat b-n boğliq tartibsiz harakat susayadi.
Suyuq holatdagi modda molekulasi öz atrofidagi molekulalar b-n aylanma va tebranma harakatda doimo töqnaşişda böladi; molekula amorf jis-mlar, jumladan, suyuqliklarda molekulalarning I. h. — vaqtinça muvozanatli holatlari atrofida tartibsiz joylaşgan molekulalarning tebranma harakatlaridan va bu harakatlar davomida ularning ba'zan bir muvozanatli tebraniş holatlaridan boşqalariga sakraşlaridan iborat. Kuçli yopişqoq suyuqliklarda, ayniqsa, amorf jismlarda, jumladan, şişalarda bunday sakraşlar nihoyatda oz böladi. Suyuklik molekulalarining I. h.dagi tartibsiz ilgarilanma harakati şu sakraşlar tufayli sodir böladi. T-ra ortişi b-n I. h.ni ifodalovçi tebranma harakatlar va sakrab ötişlar kuçayadi.
Qattiq jismda I. h. — undagi atomlarning muvozanatli holatlari atrofida kiçik tebranişlaridan iborat; t-ra ortişi b-n tebranişlar am-plitudalari kattalaşadi. Kristallaniş t-rasida kristall va suyuklikning issiklik siğimlari bir-biridan kam farqlanadi; binobarin, ulardagi I. h.lar bu t-rada taxm. bir xil xususi-yatga ega böladi. Kristall qattiq jismda I. h.ning susayişi tufayli, ma'lum ötiş tralarida, mas, paramag-nitning ferromagnitga yoki antiferromagnitga ötişida tartibsiz aylanma harakat tartibli holatga ötadi. Kristall qattiq jismlar atomlarining I. h., kvant statistikaga asosan, fononlar gazi orqali tavsiflanadi; issiklik qattiq jismda fononlar yordamida uzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИҚЛИК ҲАРАКАТИ - моддани ташкил этган зарралар (молекулалар, атомлар, электронлар ва б.)нинг тартибсиз (хаотик) ҳаракати. Термодинамик мувозанатли ҳолатдаги зарраларнинг барча йўналишларидаги тенг эҳтимолли тартибсиз ҳаракати хаотик ҳаракат дейилади.
Реал газ молекулалари бир тўқнашишдан кейин иккинчи тўқнашишгача тўғри чизикли текис ҳаракатланади. Газдаги молекулаларнинг бу илгариланма ҳаракатлари барча йўналишларда хаотик ҳаракатдир. Молекула илгариланма ҳаракатининг ўртача кинетик энергияси <mv2/2> энергиянинг тенг тақсимланиши қонунига биноан, <тҳ)2/2>=3-(кТ/2). И. ҳ.нинг интенсивлиги микдорий жиҳатдан т-ра Т орқали аниқланади (к — Болцман доимий-си). Сийрак газ молекулаларининг И. ҳ. туфайли унинг идиш деворига босими қуйидагича ифодаланади: р=пкТ, бунда п — ҳажм бирлигидаги молекулалар сони (зичлиги). Ўзгармас босимда газ т-раси Т пасайиши ва зичлиги п ортиши б-н эркин югуриш йўли камаяди ва илгариланма ҳаракат б-н боғлиқ тартибсиз ҳаракат сусаяди.
Суюқ ҳолатдаги модда молекуласи ўз атрофидаги молекулалар б-н айланма ва тебранма ҳаракатда доимо тўқнашишда бўлади; молекула аморф жис-млар, жумладан, суюқликларда молекулаларнинг И. ҳ. — вақтинча мувозанатли ҳолатлари атрофида тартибсиз жойлашган молекулаларнинг тебранма ҳаракатларидан ва бу ҳаракатлар давомида уларнинг баъзан бир мувозанатли тебраниш ҳолатларидан бошқаларига сакрашларидан иборат. Кучли ёпишқоқ суюқликларда, айниқса, аморф жисмларда, жумладан, шишаларда бундай сакрашлар ниҳоятда оз бўлади. Суюклик молекулаларининг И. ҳ.даги тартибсиз илгариланма ҳаракати шу сакрашлар туфайли содир бўлади. Т-ра ортиши б-н И. ҳ.ни ифодаловчи тебранма ҳаракатлар ва сакраб ўтишлар кучаяди.
Қаттиқ жисмда И. ҳ. — ундаги атомларнинг мувозанатли ҳолатлари атрофида кичик тебранишларидан иборат; т-ра ортиши б-н тебранишлар ам-плитудалари катталашади. Кристалланиш т-расида кристалл ва суюкликнинг иссиклик сиғимлари бир-биридан кам фарқланади; бинобарин, улардаги И. ҳ.лар бу т-рада тахм. бир хил хусуси-ятга эга бўлади. Кристалл қаттиқ жисмда И. ҳ.нинг сусайиши туфайли, маълум ўтиш траларида, мас, парамаг-нитнинг ферромагнитга ёки антиферромагнитга ўтишида тартибсиз айланма ҳаракат тартибли ҳолатга ўтади. Кристалл қаттиқ жисмлар атомларининг И. ҳ., квант статистикага асосан, фононлар гази орқали тавсифланади; иссиклик қаттиқ жисмда фононлар ёрдамида узатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.