Issiqlik muvozanati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 356-b. — ziyouz.com
Issiqlik muvozanati - modda almaşinuvisiz sistemalar issiklik kontaktiga keltirilganda ularning tralari özgarmaydigan termodinamik xolat. Agar ikki termodinamik muvozanatli sistemalarni modda alma-şinuvsiz issiklik kontaktiga keltirilganda issiklik almaşinuvi sodir bölmasa, ularning holatlari özgarmay-di va ular I. m. da böladi; issiklik almaşinuvi sodir bölsa, ularning muvozanatli holatlari buziladi (biri qiziydi, ikkinçisi soviydi) va bir qança vaqtdan keyin ikkala sistema boşqa I. m. li holatga keladi.
Termodinamikaning asoslaridan biri: sistemaning harorati darajasini va uning özgarişini aniqlaydigan I. m. li holatning funksiyasi — t-ra mavjudligidir. Jismning har bir I. m. li holati (haroratning har bir darajasi) ga şu jism xossasining (mas, hajm özgarişi, elektr ötkazuvçanlik, nurlaniş) birgina qiymati mos keladi; jism xossasining özgari-şiga mos uning t-rasi qiymatlari aniqlanadi. Bu etalon jism (termometr) ni boşqa sistema b-n issikdik kontaktita keltiriladi va I. m. ga kelganda ularning tralari aniqlanadi; ikki jism I. m. da bölsa, ular bir xil t-raga ega böladi.
Agar V va S sistemalar b-n A sistema I. m. da bölsa, tajriba körsatadi-ki, Vva S sistemalar özaro I. m. daböladi. Bu tranzitiv xossaga, asosan, termometrdan foydalanib, sistemalarning tralari aniqlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИҚЛИК МУВОЗАНАТИ - модда алмашинувисиз системалар иссиклик контактига келтирилганда уларнинг тралари ўзгармайдиган термодинамик холат. Агар икки термодинамик мувозанатли системаларни модда алма-шинувсиз иссиклик контактига келтирилганда иссиклик алмашинуви содир бўлмаса, уларнинг ҳолатлари ўзгармай-ди ва улар И. м. да бўлади; иссиклик алмашинуви содир бўлса, уларнинг мувозанатли ҳолатлари бузилади (бири қизийди, иккинчиси совийди) ва бир қанча вақтдан кейин иккала система бошқа И. м. ли ҳолатга келади.
Термодинамиканинг асосларидан бири: системанинг ҳарорати даражасини ва унинг ўзгаришини аниқлайдиган И. м. ли ҳолатнинг функцияси — т-ра мавжудлигидир. Жисмнинг ҳар бир И. м. ли ҳолати (ҳароратнинг ҳар бир даражаси) га шу жисм хоссасининг (мас, ҳажм ўзгариши, электр ўтказувчанлик, нурланиш) биргина қиймати мос келади; жисм хоссасининг ўзгари-шига мос унинг т-раси қийматлари аниқланади. Бу эталон жисм (термометр) ни бошқа система б-н иссикдик контактита келтирилади ва И. м. га келганда уларнинг тралари аниқланади; икки жисм И. м. да бўлса, улар бир хил т-рага эга бўлади.
Агар В ва С системалар б-н А система И. м. да бўлса, тажриба кўрсатади-ки, Вва С системалар ўзаро И. м. дабўлади. Бу транзитив хоссага, асосан, термометрдан фойдаланиб, системаларнинг тралари аниқланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.