Issiqxona

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 362–363-b. — ziyouz.com

Issiqxona — noqulay iqlim şaroitida ekinlarga sun'iy muhit (harorat, yoruğlik, namlik va b.) yaratadigan inşoot. Asosan, mavsumdan taşqari davrlarda mahsulot yetiştiriş, issiqxona va oçiq dala uçun köçatlar östirişga xizmat qiladi. I. oynaband yoki polimer plyonka, stekloplast va h. k. b-n öralgan böladi. Yoğoç yoki temir, pölat, alyuminiy kabi metall us-kunalardan tiklanadi. I. larning xil-maxil turlari mavjud. Ular foidalaniş muddatlari va davomliligiga qarab — qişki hamda bahorgi; vazifasiga köra — köçat östiriladigan va sabzavot yetiştiriladigan; sabzavotlarni östiriş texnologiyasiga qarab — tuproqli va gidropon; içki jihozlarga qarab — sökçakli va tuproqli turlarga bölinadi. Konstruktiv yeçimi jihatdan I. lar nur ötkazuvçi nişab tomonlari miqdorita qarab, bir, ikki va köp tomonlama nişabli turlarga bölinadi. Özbekistonda, asosan, pomidor, bodring, rezavor ekinlar, sabzavot ösimliklari köçati, şuningdek, limon va manzarali ösimliklar I. da yetiştiriladi. Yozi qisqa bölgan örta va şim. mintaqalarda I. da turli sabzavot va boşqa q. x. ekinlari yil böyi östiriladi, hosil olinadi va ösimliklarning yangi nav hamda duragaylari yetiştiriş va boşqa i. t. işlari olib boriladi. Qişki I. lar yil böyi foydalanişga möljallangan bölib, ularda sabzavotlar bahorgi issiqxona, parniklar, ilitilgan yorlarla östiriş uçun köçatlar yetiştiriladi. U metall yoki temir-betondan işlanadi. Bahorgi I. lar yengil kon-struksiyalardan sabzavotlar yerda östiriladigan qilib quriladi. Biologik issiqlik yoki quyoş nuri b-n isitiladi. Quyoş nuridan mukammal foidalaniş uçun bir nişabli I. tomi (qiyaligi 33—45°) jan. ga, ikki va köp ni-şablarniki esa (29— 33°) şarq va ğarbga qaratib quriladi. I. şakli jihatidan ham fonarsimon, angar, blokli, sökçakli kabi bir neça turlarga bölinadi. I. larda ösimlik tuproqda (geoponika), tuproqsiz (yoki gidropika) muqitda östirilişi mumkin. Tuproqli I. larda sabzavotlar bevosita srda östirilib, tuproq tagidan, biologik yoki texnikaviy usulda isitiladi yoki butunlay isitilmaydi. Ösimliklarga mexanizmlar yordamida işlov beriş va parvarişlaş qulay.

Gidropon I. lar tuproq işlatmay sabzavot yetiştirişga möljallangan. Ular issiqxona poliga örnatilgan yoki 70—80 sm baland kötarilgan suv ötkazmas sökçaklar b-n jihozlanadi. Sökçaklar içi neytral substrat (şagal, kum, keramzit va b), b-n töldiriladi. Avtomat qurilmalar yordamida sökçaklarga ozikli eritma yuborib turiladi, uşbu eritma ösimliklarning qulay oziqlanişi va suv içişini ta'minlaydi. Bunday I. larda barça jara-yonlar avtomatlaştirilgan.

Ustiga plyonka yopilgan kiçik gabaritli, yengil yiğma I. lar bahorda foidalaniş uçun katta ahamiyatga ega. Havo tayançli yoki puflama I. lar qurilişida plyonkalarning yengillik va egiluvçanlik xossalaridan töla foydalaniladi. Keyingi yillarda köpgina mamlakatlarda, asosan, blokli I. lar qurildi. Zamonaviy issiqxona xöjaliklari sanoat asosida kurilgan va yil böyi sabzavot yetiştiriladigan haqiqiy f-kalarga aylangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИССИҚХОНА — ноқулай иқлим шароитида экинларга сунъий муҳит (ҳарорат, ёруғлик, намлик ва б.) яратадиган иншоот. Асосан, мавсумдан ташқари даврларда маҳсулот етиштириш, иссиқхона ва очиқ дала учун кўчатлар ўстиришга хизмат қилади. И. ойнабанд ёки полимер плёнка, стеклопласт ва ҳ. к. б-н ўралган бўлади. Ёғоч ёки темир, пўлат, алюминий каби металл ус-куналардан тикланади. И. ларнинг хил-махил турлари мавжуд. Улар фоидаланиш муддатлари ва давомлилигига қараб — қишки ҳамда баҳорги; вазифасига кўра — кўчат ўстириладиган ва сабзавот етиштириладиган; сабзавотларни ўстириш технологиясига қараб — тупроқли ва гидропон; ички жиҳозларга қараб — сўкчакли ва тупроқли турларга бўлинади. Конструктив ечими жиҳатдан И. лар нур ўтказувчи нишаб томонлари миқдорита қараб, бир, икки ва кўп томонлама нишабли турларга бўлинади. Ўзбекистонда, асосан, помидор, бодринг, резавор экинлар, сабзавот ўсимликлари кўчати, шунингдек, лимон ва манзарали ўсимликлар И. да етиштирилади. Ёзи қисқа бўлган ўрта ва шим. минтақаларда И. да турли сабзавот ва бошқа қ. х. экинлари йил бўйи ўстирилади, ҳосил олинади ва ўсимликларнинг янги нав ҳамда дурагайлари етиштириш ва бошқа и. т. ишлари олиб борилади. Қишки И. лар йил бўйи фойдаланишга мўлжалланган бўлиб, уларда сабзавотлар баҳорги иссиқхона, парниклар, илитилган ёрларла ўстириш учун кўчатлар етиштирилади. У металл ёки темир-бетондан ишланади. Баҳорги И. лар енгил кон-струкциялардан сабзавотлар ерда ўстириладиган қилиб қурилади. Биологик иссиқлик ёки қуёш нури б-н иситилади. Қуёш нуридан мукаммал фоидаланиш учун бир нишабли И. томи (қиялиги 33—45°) жан. га, икки ва кўп ни-шабларники эса (29— 33°) шарқ ва ғарбга қаратиб қурилади. И. шакли жиҳатидан ҳам фонарсимон, ангар, блокли, сўкчакли каби бир неча турларга бўлинади. И. ларда ўсимлик тупроқда (геопоника), тупроқсиз (ёки гидропика) муқитда ўстирилиши мумкин. Тупроқли И. ларда сабзавотлар бевосита срда ўстирилиб, тупроқ тагидан, биологик ёки техникавий усулда иситилади ёки бутунлай иситилмайди. Ўсимликларга механизмлар ёрдамида ишлов бериш ва парваришлаш қулай.

Гидропон И. лар тупроқ ишлатмай сабзавот етиштиришга мўлжалланган. Улар иссиқхона полига ўрнатилган ёки 70—80 см баланд кўтарилган сув ўтказмас сўкчаклар б-н жиҳозланади. Сўкчаклар ичи нейтрал субстрат (шагал, кум, керамзит ва б), б-н тўлдирилади. Автомат қурилмалар ёрдамида сўкчакларга озикли эритма юбориб турилади, ушбу эритма ўсимликларнинг қулай озиқланиши ва сув ичишини таъминлайди. Бундай И. ларда барча жара-ёнлар автоматлаштирилган.

Устига плёнка ёпилган кичик габаритли, енгил йиғма И. лар баҳорда фоидаланиш учун катта аҳамиятга эга. Ҳаво таянчли ёки пуфлама И. лар қурилишида плёнкаларнинг енгиллик ва эгилувчанлик хоссаларидан тўла фойдаланилади. Кейинги йилларда кўпгина мамлакатларда, асосан, блокли И. лар қурилди. Замонавий иссиқхона хўжаликлари саноат асосида курилган ва йил бўйи сабзавот етиштириладиган ҳақиқий ф-каларга айланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.