Istami xoqon

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 363–364-b. — ziyouz.com

Istami xoqon ISTAMI XOQON, Istemi (xitoyça Şi-de-mi, yun. — Stemvis, vizantiyaça — Dizavul yoxud Silzibul, arab. — Sindjibu) (?—576) — Ğarbiy turk xoqonligining asosçisi va 1-xoqoni (553—76). Bumin xoqonning ukasi. Akasi vafoti (553) dan söng Turk xoqonyaiginpnt ğarbga qilgan harbiy yurişiga rahbarlik qilgan. I. x. qöşinining soni 100 ming kişi bölgan. Uning unvoni yabğu-xoqon bölgan. I. x. ğarbni zabt etişga jiyani Muğon xoqonning yabğusi sifatida yöl olgan. I. x. qöşini qattiq qarşilikka uçramagan. 555 y. ular «Ğarbiy dengiz» (Orol dengi-zi) böyiga yetib borganlar. Firdavsiyning yozişiça, I. x. ga tobe bölgan mulklarning çegarasi «Çin» (Xitoy)dan Jayxungaça va Çoç (Toşkent)ning narigi tomonidagi Gulzariyun (Sirda-ryo) gaça çözilgan. Şunday qilib, turkiylar bir yarim yil içida butun Mar-kaziy Qozoğiston, Yettisuv va Xoraz-mni zabt etganlar. Biroq I.x. yurişi keyin qiyinlaşgan. Orol dengizining şim. da unga xuni (xionitlar), var (öğur qavmi) va öğur (ugorlar-vengerlar ajdodi) lar qattiq qarşilik körsatganlar. Faqat 558 y. bu qabilalar tor-mor qilingan va turkiylar Volga böylariga çiqqanlar. I. x. ga tobe bölişdan voz keçgan var va xuni qa-bilalarning qolgan-qutganlari (20 mingga yaqin kişi) qoçib, keyinçalik yagona xalq — avarlarta birlaşgan. I. x.: «Avarlar turk qiliçidan qoçib qutuliş uçun osmonga uçadigan quşlar emas, ular suvga şönğib dengiz pörtanalarida ğoyib böladigan baliqlar emas, ular yer yuzida tentirab yuri-şibdi. Eftaliylarni yengib olay, avarlarga hamla qilaman, şunda ular mening kuçqudratimdan qoçib qutulmaydilar», degan edi. U eftaliylarga qarşi yurişni faqat 561 y. boşlagan, çunki bu davrda Xusrav I Anuşirvon Vizantiya imperatori Yustinian b-n sulh tuzib, e'tiborini şarqqa qaratgan edi. I. x. Eron b-n harbiy ittifoq tuzib, uni Eron şohining qiziga uylaniş b-n yanada mustahkamlaydi. Sosoniylarni Balxga bergan zarbasidan foydalanib, I. x. qöşini 565 y. Örta Osiyoga, eftaliylar hududiga bostirib kirgan. Buxoro yaqinidagi 8 kun davom etgan jangda eftaliylar podşosi Gatifarning qöşini tor-mor qilingan. Örta Osiyoni töla zabt etiş 571 y. tu-gallangan.

Turkiylarning aşaddiy duşmani bölgan avarlar Savadan Donga qadar çözilgan daştlarni egallaganlar va I. x. jan. ga qilayotgan yurişini töxtatib, e'tiborini ğarbga qaratişga töğri kelgan. 567—571 y. larda turkiylar butun Şim. Kavkazni egallaşgan, ular balanjar va xazarlarni tobe etib, Darbandga kadar yetib borganlar va is-tehkomlarni közdan keçirib daştga qaytganlar. Ularning yerlari Bospor yaqinida Vizantiya imperiyasi yerlari b-n tutaşgan. 569 y. I. x. Vizantiya elçisi Zemarxga qirğiz elatidan bölgan asira qizni in'om qilgan. I. x. Sali toğlaridan Kavkaz va Qrimgaça yoyilgan Ğarbiy turk xoqonligi hududida 10 ta turkiy xalqni birlaştirgan yagona ittifoqni barpo etgan. I. x. va-fot etgaç, öğillari Qoraçuringa Yettisuv, Turksanfga esa quyi Volga va Ural atrofidagi yerlar meros qolgan.

Ad.: Barmankulov M ., Xrustalnaya meçta tyurkov o kvadronatsii, Almati, 1999; Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M„ 1967.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИСТАМИ ХОҚОН, Истеми (хитойча Ши-де-ми, юн. — Стемвис, византияча — Дизавул ёхуд Силзибул, араб. — Синджибу) (?—576) — Ғарбий турк хоқонлигининг асосчиси ва 1-хоқони (553—76). Бумин хоқоннинг укаси. Акаси вафоти (553) дан сўнг Турк хоқоняигинпнт ғарбга қилган ҳарбий юришига раҳбарлик қилган. И. х. қўшинининг сони 100 минг киши бўлган. Унинг унвони ябғу-хоқон бўлган. И. х. ғарбни забт этишга жияни Муғон хоқоннинг ябғуси сифатида йўл олган. И. х. қўшини қаттиқ қаршиликка учрамаган. 555 й. улар «Ғарбий денгиз» (Орол денги-зи) бўйига етиб борганлар. Фирдавсийнинг ёзишича, И. х. га тобе бўлган мулкларнинг чегараси «Чин» (Хитой)дан Жайхунгача ва Чоч (Тошкент)нинг нариги томонидаги Гулзариюн (Сирда-рё) гача чўзилган. Шундай қилиб, туркийлар бир ярим йил ичида бутун Мар-казий Қозоғистон, Еттисув ва Хораз-мни забт этганлар. Бироқ И.х. юриши кейин қийинлашган. Орол денгизининг шим. да унга хуни (хионитлар), вар (ўғур қавми) ва ўғур (угорлар-венгерлар аждоди) лар қаттиқ қаршилик кўрсатганлар. Фақат 558 й. бу қабилалар тор-мор қилинган ва туркийлар Волга бўйларига чиққанлар. И. х. га тобе бўлишдан воз кечган вар ва хуни қа-билаларнинг қолган-қутганлари (20 мингга яқин киши) қочиб, кейинчалик ягона халқ — аварларта бирлашган. И. х.: «Аварлар турк қиличидан қочиб қутулиш учун осмонга учадиган қушлар эмас, улар сувга шўнғиб денгиз пўртаналарида ғойиб бўладиган балиқлар эмас, улар ер юзида тентираб юри-шибди. Эфталийларни енгиб олай, аварларга ҳамла қиламан, шунда улар менинг кучқудратимдан қочиб қутулмайдилар», деган эди. У эфталийларга қарши юришни фақат 561 й. бошлаган, чунки бу даврда Хусрав I Ануширвон Византия императори Юстиниан б-н сулҳ тузиб, эътиборини шарққа қаратган эди. И. х. Эрон б-н ҳарбий иттифоқ тузиб, уни Эрон шоҳининг қизига уйланиш б-н янада мустаҳкамлайди. Сосонийларни Балхга берган зарбасидан фойдаланиб, И. х. қўшини 565 й. Ўрта Осиёга, эфталийлар ҳудудига бостириб кирган. Бухоро яқинидаги 8 кун давом этган жангда эфталийлар подшоси Гатифарнинг қўшини тор-мор қилинган. Ўрта Осиёни тўла забт этиш 571 й. ту-галланган.

Туркийларнинг ашаддий душмани бўлган аварлар Савадан Донга қадар чўзилган даштларни эгаллаганлар ва И. х. жан. га қилаётган юришини тўхтатиб, эътиборини ғарбга қаратишга тўғри келган. 567—571 й. ларда туркийлар бутун Шим. Кавказни эгаллашган, улар баланжар ва хазарларни тобе этиб, Дарбандга кадар етиб борганлар ва ис-теҳкомларни кўздан кечириб даштга қайтганлар. Уларнинг ерлари Боспор яқинида Византия империяси ерлари б-н туташган. 569 й. И. х. Византия элчиси Земархга қирғиз элатидан бўлган асира қизни инъом қилган. И. х. Сали тоғларидан Кавказ ва Қримгача ёйилган Ғарбий турк хоқонлиги ҳудудида 10 та туркий халқни бирлаштирган ягона иттифоқни барпо этган. И. х. ва-фот этгач, ўғиллари Қорачуринга Еттисув, Турксанфга эса қуйи Волга ва Урал атрофидаги ерлар мерос қолган.

Ад.: Барманкулов М ., Хрустальная мечта тюрков о квадронации, Алматы, 1999; Гумилев Л. Н., Древние тюрки, М„ 1967.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.