Iste'mol meyorlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 368–369-b. — ziyouz.com
Iste'mol meyorlari - aholi ning sihat-salomatligini ta'minlaş va iş qobiliyatini saklaşda muhim ahamiyatga ega bölgan oziq-ovqat va xizmatlarni iste'mol qilişning miqdoriy meyorlari (ölçami, hajmi, va b.). I. m. aholi iste'molini eng maq-bul darajaga keltirib, inson kamolotini ta'minlaşga xizmat qiladi, miqdoran ölçaş mumkin bölgan tovarlar va xizmatlarga nisbatan işlatiladi. Har bir mamlakatda iqtisodiy holat, tabiiyiqlim şaroitlaridan kelib çiqqan holda i. t. muassasalari tomonidan maksimum va minimum I. m. tarzida işlab çiqiladi. Maksimum I.m. eng köp iste'mol etiş meyori bölib, inson şaxsini har tomonlama kamoloti uçun, eng köp iste'mol çegaralarini belgilaydi. Oziq-ovqat is-te'moliga nisbatan fiziologik me'-yorlar qabul qilingan bölib, bu insonning qanday mehnat faoliyati b-n şuğullanişi va qayerda yaşaşidan qati nazar qanday oziq-ovqatlar turlarini qanday miqdorda iste'mol eti-şini bildiradi. Bu meyorlar tibbiyot nuqtai nazaridan qaralib, inson ovqatlanişdan bir keçayu-kunduzda 3200—3400 kilokaloriyaga teng energiya olişini va bunga ma'lum mikdoriy nisbatdagi mahsulotlar (mas, oqsil, yoğ, vitamin va uglevodlar) is-te'moli orqali erişişni közda tu-tadi. Bunda haddan taşqari köp va kam iste'mol qiliş inson soğliğiga za-rarli ekanligi inobatga olinadi. Is-te'molning quyi meyori inson uçun zarur minimal iste'moldan kelib çiqadi. BMT ning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti işlab çiqqan meyor buyiça bu körsatkiç 2300 kilokaloriyaga teng. Umuminsoniy me'-yorlar mamlakatlar, mintaqalar va hududlardagi tabiiy şaroit va iste'mol könikmalarini hisobga olib, aholini yoşiga, iş xarakteriga qarab tabaqalaştiriladi. Bu meyor mas, Xitoyda 2150, Özbekistonda 2500 kaloriya qilib belgilangan. I. m. aholi yoşiga qarab tabaqalaşganda 16 dan katta yoşlilar 1 şartli iste'molçi bölsalar, bolalar 0,2, 0,3, 0,5, 0,7, 0,9 is-temolçi deb qabul qilinadi, şunga qarab maxsus meyorlar belgilanadi. Nooziq-ovqat tovarlariga I. m. belgilanmaydi, çunki ularni tabiiy ölçami yöq, ularning is-te'moli did, moda va daromadga qarab tez özgarib turadi. Ammo kommunal xizmatlariga nisbatan I. m. ni qöllaş mumkin, bunda jon boşiga qança elektr energiyasi, issiqlik, gaz, suv iste'mol etilişi hisobga olinib, bu resurelar iste'molining optimal bölişi közda tutiladi. I. m. totalitar-rejali tizimda keng qöllanilib, tabiatan yakka iste'mol ni bir qolipga soliş, iste'molni tenglaştirişga qaratilgan. Bozor iqtisodiyotida I. m. möljal sifatida bölib, bozor talabi qanday çegarada özgarişi mumkinligini bildiradi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСТЕЪМОЛ МЕЪЁРЛАРИ - аҳоли нинг сиҳат-саломатлигини таъминлаш ва иш қобилиятини саклашда муҳим аҳамиятга эга бўлган озиқ-овқат ва хизматларни истеъмол қилишнинг миқдорий меъёрлари (ўлчами, ҳажми, ва б.). И. м. аҳоли истеъмолини энг мақ-бул даражага келтириб, инсон камолотини таъминлашга хизмат қилади, миқдоран ўлчаш мумкин бўлган товарлар ва хизматларга нисбатан ишлатилади. Ҳар бир мамлакатда иқтисодий ҳолат, табиийиқлим шароитларидан келиб чиққан ҳолда и. т. муассасалари томонидан максимум ва минимум И. м. тарзида ишлаб чиқилади. Максимум И.м. энг кўп истеъмол этиш меъёри бўлиб, инсон шахсини ҳар томонлама камолоти учун, энг кўп истеъмол чегараларини белгилайди. Озиқ-овқат ис-теъмолига нисбатан физиологик меъ-ёрлар қабул қилинган бўлиб, бу инсоннинг қандай меҳнат фаолияти б-н шуғулланиши ва қаерда яшашидан қатьи назар қандай озиқ-овқатлар турларини қандай миқдорда истеъмол эти-шини билдиради. Бу меъёрлар тиббиёт нуқтаи назаридан қаралиб, инсон овқатланишдан бир кечаю-кундузда 3200—3400 килокалорияга тенг энергия олишини ва бунга маълум микдорий нисбатдаги маҳсулотлар (мас, оқсил, ёғ, витамин ва углеводлар) ис-теъмоли орқали эришишни кўзда ту-тади. Бунда ҳаддан ташқари кўп ва кам истеъмол қилиш инсон соғлиғига за-рарли эканлиги инобатга олинади. Ис-теъмолнинг қуйи меъёри инсон учун зарур минимал истеъмолдан келиб чиқади. БМТ нинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти ишлаб чиққан меъёр буйича бу кўрсаткич 2300 килокалорияга тенг. Умуминсоний меъ-ёрлар мамлакатлар, минтақалар ва ҳудудлардаги табиий шароит ва истеъмол кўникмаларини ҳисобга олиб, аҳолини ёшига, иш характерига қараб табақалаштирилади. Бу меъёр мас, Хитойда 2150, Ўзбекистонда 2500 калория қилиб белгиланган. И. м. аҳоли ёшига қараб табақалашганда 16 дан катта ёшлилар 1 шартли истеъмолчи бўлсалар, болалар 0,2, 0,3, 0,5, 0,7, 0,9 ис-темолчи деб қабул қилинади, шунга қараб махсус меъёрлар белгиланади. Ноозиқ-овқат товарларига И. м. белгиланмайди, чунки уларни табиий ўлчами йўқ, уларнинг ис-теъмоли дид, мода ва даромадга қараб тез ўзгариб туради. Аммо коммунал хизматларига нисбатан И. м. ни қўллаш мумкин, бунда жон бошига қанча электр энергияси, иссиқлик, газ, сув истеъмол этилиши ҳисобга олиниб, бу ресурелар истеъмолининг оптимал бўлиши кўзда тутилади. И. м. тоталитар-режали тизимда кенг қўлланилиб, табиатан якка истеъмол ни бир қолипга солиш, истеъмолни тенглаштиришга қаратилган. Бозор иқтисодиётида И. м. мўлжал сифатида бўлиб, бозор талаби қандай чегарада ўзгариши мумкинлигини билдиради.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.