Isteriya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 366–367-b. — ziyouz.com
Isteriya (yun. hystera — baçadon; yunonlar I. ni baçadonning zararlaniş oqibati deb bilişgan) — asabiy-ruhiy kasallik; nevrozlar guruhiga kiradi, ruhiyat, harakat, sezuvçanlik va içki a'zolar faoliyatining funksional buzilişlari b-n ifodalanadi. I. P. Pavlov ta'biriça, asabi zaif kişilar I. ga moyil böladi. Boş miya pöstloğidagi tormozlaniş va qözğaliş jarayonlarining buzilişi va işdan çiqişi asab faoliyatining turli buzilişlariga olib keladi; ular ba'zan isterik reaksiyalar körini-şida keçadi. I. belgilari 3 guruh simptomlar b-n ifodalanadi: harakat, sensor (sezgi) va vegetativ buzilişlar.
Harakat buzilişlari — giperkinezlar (qaltiraş, silkiniş, tutqanoq tutişi, falajlaniş, ma'lum guruh muskullarining uçişi, sezuvçanlikning buzilişi) b-n namo-yon böladi.
Sensor (sezgi) buzilişlarga — anesteziya, gipo- va giperesteziya hamda isterik algiyalar kiradi. Isterik anesteziyalar — qölqop, paypoq körinişida böladi. I. algiyalarda bemor tanasining turli joylarida oğriq sezadi, ba'zi a'zolar faoliyatining yöqolişi, mas, körlik, karlik, soqovlik kuzatiladi.
Vegetativ buzilişlar — köpinça yuqorida aytib ötilgan alomatlar, mas, tomoqdagi yoki hiqildoqdagi spazmlar, nafas olişning tezlaşişi, havo yetişmasligi b-n bir vaqtda bronxial astmaga öxşaş (psevdoastmatik), ba'zan yurak öynaşi yoki yurak atrofida noxuş oğriqlar paydo bölişi kuzatilib, bu kökrak qisişi (stenokardiya) yoki miokard infarkti hurujini eslatadi. Bemorning yuzaki fikr yuritişi, bölar-bölmasga işo-nuvçanligi, xayolparastlikka moyilligi, kayfiyatning beqarorligi (salga kulib, salga yiğlaşi), özgalar e'ti-borini jalb qilişga urinişi, olif-taligi I. ga xos belgilardir. Kasallik uzoq keçganda tegişli davo qilinma-sa, bemorning xarakteri va xulqi özgarib qolişi — psixopatiyaga olib kelişi mumkin.
Oldini oliş oilada, maktabda va jamoat taşkilotlarida tarbiyani töğri yölga qöyiş, şuningdek, nerv sistemasiga yomon ta'sir qiladigan hamma omillarni bartaraf etiş, muntazam mehnat qiliş, sport b-n şuğullaniş, sayr qilib turişdan iborat. I. ning dastlabki alomatlari paydo bölişi b-noq mutaxassis şi-fokorga boriş zarur. Psixoterapiya, tinçlantiruvçi va tetiklantiruvçi vositalar qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСТЕРИЯ (юн. hystera — бачадон; юнонлар И. ни бачадоннинг зарарланиш оқибати деб билишган) — асабий-руҳий касаллик; неврозлар гуруҳига киради, руҳият, ҳаракат, сезувчанлик ва ички аъзолар фаолиятининг функционал бузилишлари б-н ифодаланади. И. П. Павлов таъбирича, асаби заиф кишилар И. га мойил бўлади. Бош мия пўстлоғидаги тормозланиш ва қўзғалиш жараёнларининг бузилиши ва ишдан чиқиши асаб фаолиятининг турли бузилишларига олиб келади; улар баъзан истерик реакциялар кўрини-шида кечади. И. белгилари 3 гуруҳ симптомлар б-н ифодаланади: ҳаракат, сенсор (сезги) ва вегетатив бузилишлар.
Ҳаракат бузилишлари — гиперкинезлар (қалтираш, силкиниш, тутқаноқ тутиши, фалажланиш, маълум гуруҳ мускулларининг учиши, сезувчанликнинг бузилиши) б-н намо-ён бўлади.
Сенсор (сезги) бузилишларга — анестезия, гипо- ва гиперестезия ҳамда истерик алгиялар киради. Истерик анестезиялар — қўлқоп, пайпоқ кўринишида бўлади. И. алгияларда бемор танасининг турли жойларида оғриқ сезади, баъзи аъзолар фаолиятининг йўқолиши, мас, кўрлик, карлик, соқовлик кузатилади.
Вегетатив бузилишлар — кўпинча юқорида айтиб ўтилган аломатлар, мас, томоқдаги ёки ҳиқилдоқдаги спазмлар, нафас олишнинг тезлашиши, ҳаво етишмаслиги б-н бир вақтда бронхиал астмага ўхшаш (псевдоастматик), баъзан юрак ўйнаши ёки юрак атрофида нохуш оғриқлар пайдо бўлиши кузатилиб, бу кўкрак қисиши (стенокардия) ёки миокард инфаркти ҳуружини эслатади. Беморнинг юзаки фикр юритиши, бўлар-бўлмасга ишо-нувчанлиги, хаёлпарастликка мойиллиги, кайфиятнинг беқарорлиги (салга кулиб, салга йиғлаши), ўзгалар эъти-борини жалб қилишга уриниши, олиф-талиги И. га хос белгилардир. Касаллик узоқ кечганда тегишли даво қилинма-са, беморнинг характери ва хулқи ўзгариб қолиши — психопатияга олиб келиши мумкин.
Олдини олиш оилада, мактабда ва жамоат ташкилотларида тарбияни тўғри йўлга қўйиш, шунингдек, нерв системасига ёмон таъсир қиладиган ҳамма омилларни бартараф этиш, мунтазам меҳнат қилиш, спорт б-н шуғулланиш, сайр қилиб туришдан иборат. И. нинг дастлабки аломатлари пайдо бўлиши б-ноқ мутахассис ши-фокорга бориш зарур. Психотерапия, тинчлантирувчи ва тетиклантирувчи воситалар қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.