Itçilik

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 399–400-b. — ziyouz.com

Itçilik — it zotlarini boqiş va köpaytiriş; xöjalik tarmoği. Xizmat (yaylov, qorovul, ulov, çegara, qidi-ruv va b. xizmatlar), ov (sport va möynali xayvonlarni ovlaş); havaskorlik I.ga bölinadi.

Foydalanişga qarab, itlar simtörli volyerlarda, yoğoç uyçalarda böş qöyib yoki boğlab, xonadonlarda hovlida yoki uy içida boğlamay yoki boğlab boqiladi. Itlar uçun asosiy ozuqalar: göşt, tozalangan baliq, non, sabzavotlar, yormalar. Itga beriladigan ozuqa yarim suyuq bötqa bölib, göşt, sabzavotlar, yormalardan pişiriladi.

Şuningdek, xom göşt, qiltanoq va tangaçalardan tozalangan baliq, baliq moyi, suyak, suyak uni beriladi. Katta yoşdagi yirik itning sutkalik ratsioni: 400—500 g göşt mahsulotlari yoki baliq, 300—400 g yorma, 200—300 g sabzavot, 10—12 g oş tuzi; urğoçi itlarga böğozlik va kuçuklarni emiziş davrlarida qöşimça 150—200 g xom göşt, 1 l gaça sut va 30 g baliq moyi beriladi. Kuçuk bolalar 12—14 kunlikdan boşlab sigir suti b-n qöşimça boqiladi (agar kuçuklar soni 8 tadan köp bölsa qöşimça ovqatlantiriş 6— 7-kunligidan boşlanadi). Asta-sekin suyuq bötqa (30—40° gaça sovutib), suvda ivitilgan non, xom qiyma qöşimça ozuqaga qöşib beriladi. 25-kunligidan boşlab göştli bötqalar, maydalangan sabzi, xom göşt qiyma beriş mumkin. 6 oylikkaça kuniga 4—6 marta, 12 oylikkaça 3 marta, katta yoşdagilarga 2 marta ovqat beriladi.

Özbekistonda I. uzok, tarixga ega. Qadimdan bu hududda yaşagan çorvador qabilalar çöpon itlarining eng yaxşi namunalarini saralaş va köpaytiriş b-n mahalliy böribosar, örta osiyo ovçarkalari zotlarini yaratganlar. Ayrim podşohlar va amirlar saroylarida ovçi itlar zotlarini boqib parvarişlaydigan maxsus itboqarlar bölgan. Şaharqişloqlarda havaskorlar uriştiriş uçun urişqoq itlarni boqiş va musobaqalar ötkaziş b-n şuğullangan. Örta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olinganidan keyin Özbekistonda harbiy (xizmat), ov, dekorativ (tomoşa) itlari boqiş va köpaytiriş boşlandi. 1908 y.da Toşkentda ovçilar jamiyati va uning huzurida ov I. klubi taşkil etildi. 1911 y.da Toşkentda ov itlari körgazmasi ötka-zildi. Körgazmada 60 ga yaqin itlar, şu jumladan, pointerlar, ingliz va şotland setterlari namoyiş qilindi.

1927 y.dan Özbekiston ov itlari şajara daftari joriy qilindi (bu daftarni 40 y. davomida havaskor ki-nologitşunos K.P. Popoviç yuritib keldi). 1937 y. Toşkent ş.da Butunit-tifoq armiya, aviatsiya va flotga kömaklaşuvçi köngilli jamiyatning (DOSAAF) Özbekiston bölimi huzurida xizmat itlari klubi taşkil qilindi, şu yili xizmat it zotlari körgazmasida 100 dan ortiq nemis ovçarkalari namoyiş qilindi va şu yildan boşlab xizmat itlari şajara daftari yuritiladi. Özbekistonda xizmat I.ni rivojlantirişda V. F. Şamrayev, V. Gubanov, F. N. Şerman, V. F. Guba, N. P. Jmilev, O. V. Rud-yuk, R. N. Ganiyev va b.ning xizmati katta.

Ov I. sohasida Özbekiston ovçilar va baliq ovçilari uyuşmasi huzurida kinologiya kengaşi faoliyat körsatadi. 1973 i. da taşkil etilgan Toşkent dekorativ I. havaskorlari jamiyati 1990 y.dan Toşkent itsevarlar jami-yatiga aylantirildi. 1991 y.dan Toşkent xizmat I. klubi Özbekiston Res-publikasi mudofaasiga kömaklaşuvçi taşkilotlar «Vatanparvar» Markaziy Kengaşining respublika xizmat I. klubiga aylantirildi. 1992 y. may oy-ida yirik jamoat taşkiloti bölgan Özbekiston kinologiya federatsiyasi taşkil topdi.

Xizmat I. sohasida Özbekiston Respublikasi Davlat bojxona qömitasining Milliy kinologiya markazi, Milliy xavfsizlik xizmatining na-slçilik pitomnigi, ÖzR Mudofaa va-zirligi xizmat itçiligi naslçilik pitomnigi, Toşkent ş. Içki işlar boş boşkarmasining naslçilik pitomnigi işlaydi. Bu taşkilotlar I.ka oid naslçilik işlarini olib boradi, itlarni amaliy maqsadlarda foydalaniş işlariga tayyorlaydi. Itlarning yangi zotlarini yetiştiradi, ularni sinovdan ötkazadi, körgazmalar taşkil qiladi, itlarni örgatiş, maşq qiliş st-yalari va maydonçalari taşkil etadi.

Har yili kuz faslida Toşkent, Angren, Çirçiq, örganç, Zarafşon, Farğona va b. şaharlarda barça it zotlarining körgazmatanlovlari ötkaziladi (yana q. Kinologiya).

Raşid Ganiyev.

Q.: Kinologiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИТЧИЛИК — ит зотларини боқиш ва кўпайтириш; хўжалик тармоғи. Хизмат (яйлов, қоровул, улов, чегара, қиди-рув ва б. хизматлар), ов (спорт ва мўйнали хайвонларни овлаш); ҳаваскорлик И.га бўлинади.

Фойдаланишга қараб, итлар симтўрли вольерларда, ёғоч уйчаларда бўш қўйиб ёки боғлаб, хонадонларда ҳовлида ёки уй ичида боғламай ёки боғлаб боқилади. Итлар учун асосий озуқалар: гўшт, тозаланган балиқ, нон, сабзавотлар, ёрмалар. Итга бериладиган озуқа ярим суюқ бўтқа бўлиб, гўшт, сабзавотлар, ёрмалардан пиширилади.

Шунингдек, хом гўшт, қилтаноқ ва тангачалардан тозаланган балиқ, балиқ мойи, суяк, суяк уни берилади. Катта ёшдаги йирик итнинг суткалик рациони: 400—500 г гўшт маҳсулотлари ёки балиқ, 300—400 г ёрма, 200—300 г сабзавот, 10—12 г ош тузи; урғочи итларга бўғозлик ва кучукларни эмизиш даврларида қўшимча 150—200 г хом гўшт, 1 л гача сут ва 30 г балиқ мойи берилади. Кучук болалар 12—14 кунликдан бошлаб сигир сути б-н қўшимча боқилади (агар кучуклар сони 8 тадан кўп бўлса қўшимча овқатлантириш 6— 7-кунлигидан бошланади). Аста-секин суюқ бўтқа (30—40° гача совутиб), сувда ивитилган нон, хом қийма қўшимча озуқага қўшиб берилади. 25-кунлигидан бошлаб гўштли бўтқалар, майдаланган сабзи, хом гўшт қийма бериш мумкин. 6 ойликкача кунига 4—6 марта, 12 ойликкача 3 марта, катта ёшдагиларга 2 марта овқат берилади.

Ўзбекистонда И. узок, тарихга эга. Қадимдан бу ҳудудда яшаган чорвадор қабилалар чўпон итларининг энг яхши намуналарини саралаш ва кўпайтириш б-н маҳаллий бўрибосар, ўрта осиё овчаркалари зотларини яратганлар. Айрим подшоҳлар ва амирлар саройларида овчи итлар зотларини боқиб парваришлайдиган махсус итбоқарлар бўлган. Шаҳарқишлоқларда ҳаваскорлар уриштириш учун уришқоқ итларни боқиш ва мусобақалар ўтказиш б-н шуғулланган. Ўрта Осиё Россия томонидан босиб олинганидан кейин Ўзбекистонда ҳарбий (хизмат), ов, декоратив (томоша) итлари боқиш ва кўпайтириш бошланди. 1908 й.да Тошкентда овчилар жамияти ва унинг ҳузурида ов И. клуби ташкил этилди. 1911 й.да Тошкентда ов итлари кўргазмаси ўтка-зилди. Кўргазмада 60 га яқин итлар, шу жумладан, поинтерлар, инглиз ва шотланд сеттерлари намойиш қилинди.

1927 й.дан Ўзбекистон ов итлари шажара дафтари жорий қилинди (бу дафтарни 40 й. давомида ҳаваскор ки-нологитшунос К.П. Попович юритиб келди). 1937 й. Тошкент ш.да Бутунит-тифоқ армия, авиация ва флотга кўмаклашувчи кўнгилли жамиятнинг (ДОСААФ) Ўзбекистон бўлими ҳузурида хизмат итлари клуби ташкил қилинди, шу йили хизмат ит зотлари кўргазмасида 100 дан ортиқ немис овчаркалари намойиш қилинди ва шу йилдан бошлаб хизмат итлари шажара дафтари юритилади. Ўзбекистонда хизмат И.ни ривожлантиришда В. Ф. Шамраев, В. Губанов, Ф. Н. Шерман, В. Ф. Губа, Н. П. Жмилев, О. В. Руд-юк, Р. Н. Ганиев ва б.нинг хизмати катта.

Ов И. соҳасида Ўзбекистон овчилар ва балиқ овчилари уюшмаси ҳузурида кинология кенгаши фаолият кўрсатади. 1973 и. да ташкил этилган Тошкент декоратив И. ҳаваскорлари жамияти 1990 й.дан Тошкент итсеварлар жами-ятига айлантирилди. 1991 й.дан Тошкент хизмат И. клуби Ўзбекистон Рес-публикаси мудофаасига кўмаклашувчи ташкилотлар «Ватанпарвар» Марказий Кенгашининг республика хизмат И. клубига айлантирилди. 1992 й. май ой-ида йирик жамоат ташкилоти бўлган Ўзбекистон кинология федерацияси ташкил топди.

Хизмат И. соҳасида Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг Миллий кинология маркази, Миллий хавфсизлик хизматининг на-слчилик питомниги, ЎзР Мудофаа ва-зирлиги хизмат итчилиги наслчилик питомниги, Тошкент ш. Ички ишлар бош бошкармасининг наслчилик питомниги ишлайди. Бу ташкилотлар И.ка оид наслчилик ишларини олиб боради, итларни амалий мақсадларда фойдаланиш ишларига тайёрлайди. Итларнинг янги зотларини етиштиради, уларни синовдан ўтказади, кўргазмалар ташкил қилади, итларни ўргатиш, машқ қилиш ст-ялари ва майдончалари ташкил этади.

Ҳар йили куз фаслида Тошкент, Ангрен, Чирчиқ, ўрганч, Зарафшон, Фарғона ва б. шаҳарларда барча ит зотларининг кўргазматанловлари ўтказилади (яна қ. Кинология).

Рашид Ганиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.