Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Itterbiy

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 397-b. — ziyouz.com

    Itterbiy (lot. Ytterbium), Yb mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, lantanoidlarga kiradi. Tartib rakami 70, at. m. 173,04. Tabiiy I. 7 ta barqaror izotopdan taşkil topgan. 168Yb (0,14%), 17°Yb(3,03%), 171Yb(14,3%), 172Yb(21,82%), mYb(16,13%), 174Yb(31,84) va 176Yb (12,73%). Birikmalarda 2,3 valentli, atom radiusi 0,193 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiya sonlari körsatilgan) Yb3+ 0,101 nm (6), 0,107 nm (7), 0,113 nm (8), 0,118 nm (9), Yb2+ 0,116 nm (6), 0,122 nm (7), 0,128 nm (8). 1978 y. da şved kimyogari J. Marinyak Şvetsiyaning Itterbyu (Ytterby) qişloğida tarkibida I. bölgan element topganligi uçun bu yangi elementga I. nomi berilgan. I. — siyrak element, yer pöstidagi miqdori massa jihatidan 3,3-10~5%, dengiz suvlarida esa 5,2-10~7 mg/l ni taşkil etadi. Nodir elementlar b-n birgalikda bastnezit, monatsit, fergyusonit, ksenotim, gadolinit va b. minerallar tarkibida uçraydi. I. — oqiş kulrang metall. Ziçligi 7,02 g/sm3. Suyuklaniş t-rasi 824°, qaynaş t-rasi 1211°, Brinell böyiça kattikligi 343 MPa. Havo ta'sirida sekin, 400° da tez oksidlanib, oksid va karbonat aralaşmasini hosil qiladi. Mineral kislotalar b-n xona t-rasida reaksiyaga kirişadi. Issiq suvda havo ta'sirida sekin oksidlanadi. Qizdirilganda galogenlar b-n birikadi. I. (P)-oksid Yb2O3 — kub pan-jarali rangsiz kristall modda. Ziçligi 9,213 g/sm3 5000 MPa bosim ostida 823 K da monoklin modifikatsiyagaötadi. Ziçligi 10,00 g/sm3. I.ning oksalat, nitrat va b. tuzlarini 800— 1000° da parçalab olinadi. Maxsus keramik mahsulotlar, lyuminoforlar olişda qöllaniladi. I. boşqa nodir elementlar b-n aralaşmada pölat uçun kaytaruvçi va modifikator sifatida işlatiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИТТЕРБИЙ (лот. Ytterbium), Yb менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент, лантаноидларга киради. Тартиб раками 70, ат. м. 173,04. Табиий И. 7 та барқарор изотопдан ташкил топган. 168Yb (0,14%), 17°Yb(3,03%), 171Yb(14,3%), 172Yb(21,82%), mYb(16,13%), 174Yb(31,84) ва 176Yb (12,73%). Бирикмаларда 2,3 валентли, атом радиуси 0,193 нм, ион радиуси (қавсларда координация сонлари кўрсатилган) Yb3+ 0,101 нм (6), 0,107 нм (7), 0,113 нм (8), 0,118 нм (9), Yb2+ 0,116 нм (6), 0,122 нм (7), 0,128 нм (8). 1978 й. да швед кимёгари Ж. Мариньяк Швециянинг Иттербю (Ytterby) қишлоғида таркибида И. бўлган элемент топганлиги учун бу янги элементга И. номи берилган. И. — сийрак элемент, ер пўстидаги миқдори масса жиҳатидан 3,3-10~5%, денгиз сувларида эса 5,2-10~7 мг/л ни ташкил этади. Нодир элементлар б-н биргаликда бастнезит, монацит, фергюсонит, ксенотим, гадолинит ва б. минераллар таркибида учрайди. И. — оқиш кулранг металл. Зичлиги 7,02 г/см3. Суюкланиш т-раси 824°, қайнаш т-раси 1211°, Бринелл бўйича каттиклиги 343 МПа. Ҳаво таъсирида секин, 400° да тез оксидланиб, оксид ва карбонат аралашмасини ҳосил қилади. Минерал кислоталар б-н хона т-расида реакцияга киришади. Иссиқ сувда ҳаво таъсирида секин оксидланади. Қиздирилганда галогенлар б-н бирикади. И. (П)-оксид Yb2O3 — куб пан-жарали рангсиз кристалл модда. Зичлиги 9,213 г/см3 5000 МПа босим остида 823 К да моноклин модификациягаўтади. Зичлиги 10,00 г/см3. И.нинг оксалат, нитрат ва б. тузларини 800— 1000° да парчалаб олинади. Махсус керамик маҳсулотлар, люминофорлар олишда қўлланилади. И. бошқа нодир элементлар б-н аралашмада пўлат учун кайтарувчи ва модификатор сифатида ишлатилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.