«Ittihod va taraqqiy»
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 397–398-b. — ziyouz.com
«Ittihod va taraqqiy» (turkça «Ittihat ve Terakki») — turk inqilobçilarining siyosiy taşkiloti. Bu taşkilot a'zolari keyinçalik özlarini Yoş turklar deb ataşgan. 1889 y. Istan-bulda Yoş turklarning maxfiy siyosiy taşkiloti sifatida taşkil topdi. Unga Istanbul harbiy tibbiyot öquv yurti talabalari Abdulla Javdat, Ibrohim Temo, Ishoq Sukuti, Mahmed Raşid asos soldi. Taşkilotning asosiy maqsadi sulton Abdulhamid II (1842—1918)ning mustabid hokimiyatini konstitutsion tuzum b-n almaştirişdan iborat bölgan. Tez orada xo-rijda ularning «Usmonlilar Ittihod va taraqqiy jamiyati» ham tuzildi. 1892 y.dan Parijda turk tilida taşkilotning «Maşvarat» gaz. çiqa boşladi. 1907 y. oxirida Parijda bölgan kong-ressda muxolifatdagi kuçlar Usmonlilar hokimiyatiga qarşi «I. va t.» taşkiloti yetakçiligida blok tuzişdi. Axmad Rizo boşçiligidagi taşkilot rahbariyati xorijdan sultonlikka qaraşli Makedoniyaning markaziy şaxri — Salonikiga kelib örnaşdi. Mamlakatda Abdulhamid 11 mustabid zulmiga qarşi kuraş avj olib ketdi. Mamlakatda ittihodçilar rahbarlik qilgan Yoş turklar inqilobi ğalaba qozondi. 1908 y.da «I. va t.» taşkiloti partiyaga aylantirildi. Ziyo Kökalpnnt turkçilik goyalari «I. va t.» taşkiloti a'zolariga kuçli ta'sir körsatdi. «I. va t.» taşkiloti a'zolari Turkiyada demokratik erkinliklarni joriy qilişga kirişdi.
1913 y.da Tal'at poşo — Turkiyaning Boş vaziri, Anvar poşo — harbiy vazir, keyinçalik Boş qömondon, Ja-mol poşo — harbiy dengiz kuçlari vaziri lavozimlarini egalladi. Anvar poşo Buxorodan Turkiyaga tahsil oliş uçun borgan Usmon Xöja, Fitrat kabi talabalarni oliy darajada qabul qilgan.
Birinçi jahon uruşiyaa Turkiyaning yengilişi natijasida «I. va t.» taşkiloti tarqatib yuborilib, uning fa-oliyati taqiklandi. 1918 y. 3 noyab.da Tal'at poşo, Anvar poşo va Jamol poşo Turkiya hududidan çiqib ketişdi. Jamol poşo va Anvar poşo 1920— 21 y.larda Turkistonga kelişdi, Anvar poşo Buxorodagi şöro tuzumiga qarşi harakatga rahbar böldi. Turkiyada yuz bergan muhim özgarişlardan ke-yin — 1922 y. «I. va t.» partiyasi yana qayta tiklandi, ammo u mamlakat hayotida avvalgi mavqeiga erişa olmadi. 1926 y. Otaturkka qarşi suiqasd qilganlikda nohaq ayblanib, yttihodçilardan 4 kişi ölim jazosiga hukm qilindi. «I. va t.» partiyasi şu b-n öz faoliyatini tugatdi.
Ad.: 3iyo Gökalp , Turkçilik asoslari, T., 1994; Turk xalqining buyuk farzandi Otaturk, T., 1998; Rajabov Q., Buxoraga qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ИТТИҲОД ВА ТАРАҚҚИЙ» (туркча «Ittihat ve Terakki») — турк инқилобчиларининг сиёсий ташкилоти. Бу ташкилот аъзолари кейинчалик ўзларини Ёш турклар деб аташган. 1889 й. Истан-булда Ёш туркларнинг махфий сиёсий ташкилоти сифатида ташкил топди. Унга Истанбул ҳарбий тиббиёт ўқув юрти талабалари Абдулла Жавдат, Иброҳим Темо, Исҳоқ Сукути, Маҳмед Рашид асос солди. Ташкилотнинг асосий мақсади султон Абдулҳамид II (1842—1918)нинг мустабид ҳокимиятини конституцион тузум б-н алмаштиришдан иборат бўлган. Тез орада хо-рижда уларнинг «Усмонлилар Иттиҳод ва тараққий жамияти» ҳам тузилди. 1892 й.дан Парижда турк тилида ташкилотнинг «Машварат» газ. чиқа бошлади. 1907 й. охирида Парижда бўлган конг-рессда мухолифатдаги кучлар Усмонлилар ҳокимиятига қарши «И. ва т.» ташкилоти етакчилигида блок тузишди. Ахмад Ризо бошчилигидаги ташкилот раҳбарияти хориждан султонликка қарашли Македониянинг марказий шахри — Салоникига келиб ўрнашди. Мамлакатда Абдулҳамид 11 мустабид зулмига қарши кураш авж олиб кетди. Мамлакатда иттиҳодчилар раҳбарлик қилган Ёш турклар инқилоби ғалаба қозонди. 1908 й.да «И. ва т.» ташкилоти партияга айлантирилди. Зиё Кўкалпннт туркчилик гоялари «И. ва т.» ташкилоти аъзоларига кучли таъсир кўрсатди. «И. ва т.» ташкилоти аъзолари Туркияда демократик эркинликларни жорий қилишга киришди.
1913 й.да Талъат пошо — Туркиянинг Бош вазири, Анвар пошо — ҳарбий вазир, кейинчалик Бош қўмондон, Жа-мол пошо — ҳарбий денгиз кучлари вазири лавозимларини эгаллади. Анвар пошо Бухородан Туркияга таҳсил олиш учун борган Усмон Хўжа, Фитрат каби талабаларни олий даражада қабул қилган.
Биринчи жаҳон урушияа Туркиянинг енгилиши натижасида «И. ва т.» ташкилоти тарқатиб юборилиб, унинг фа-олияти тақикланди. 1918 й. 3 нояб.да Талъат пошо, Анвар пошо ва Жамол пошо Туркия ҳудудидан чиқиб кетишди. Жамол пошо ва Анвар пошо 1920— 21 й.ларда Туркистонга келишди, Анвар пошо Бухородаги шўро тузумига қарши ҳаракатга раҳбар бўлди. Туркияда юз берган муҳим ўзгаришлардан ке-йин — 1922 й. «И. ва т.» партияси яна қайта тикланди, аммо у мамлакат ҳаётида аввалги мавқеига эриша олмади. 1926 й. Отатуркка қарши суиқасд қилганликда ноҳақ айбланиб, йттиҳодчилардан 4 киши ўлим жазосига ҳукм қилинди. «И. ва т.» партияси шу б-н ўз фаолиятини тугатди.
Ад.: 3иё Гўкалп , Туркчилик асослари, Т., 1994; Турк халқининг буюк фарзанди Отатурк, Т., 1998; Ражабов Қ., Бухорага қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.