Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ittriy

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 398–399-b. — ziyouz.com

    Ittriy (lot. Yttrium), Y — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 39, at. m. 88,9059. Tabiiy I. ning bitta barkaror izotopi 39Y ma'lum. Yer pöstida massa jihatidan 2,0-10~3%, dengiz suvida 3-10~4 mg/l I. bor. I. boşqa nodir metallar b-n birgalikda ksenotim, fergyusonit, evksenit, gadolinit va b. minerallar tarkibida uçraydi. I. — oqiş kumuşrang metall. Ziçligi 4,45 g/sm3. Suyuklaniş t-rasi 1528°, qaynaş t-rasi 3320° atrofida. Brinell böyiça kattikligi 628 MPa, unga mexanik işlov beriş oson. I. havoda yupqa mustahkam oksid parda b-n qoplanadi. Metall holdagi I. ilk bor F. Vyoler tomonidan 1828 y. da ajratib olingan. I. qaynoq suvda havo kislorodi ta'sirida sekin oksidlanadi, mineral kislotalar b-n oson (ftorid kislotadan taşqari) reaksiyaga kiri-şadi. Quyida I.ning eng muhim birikmalari haqida ma'lumot keltirilgan.

    I. (Ş)-o ks id. Y2O3 — rangsiz kris-tallar. Suyuklaniş t-rasi 2430°, qaynaş t-rasi 4300° atrofida; ziçligi 4,85 g/sm3. Suvda erimaydi, mineral kislotalarda yaxşi eriydi. I. ning nitrat, oksalat, karbonat va b. tuzlarini 800— 1000° da parçalaş usuli b-n olinadi. I. (Ş)toksid maxsus optik şi-şalar, issiqbardoş, öta ötkazuvçan va şaffof keramik mahsulotlar, lyuminoforlar, ittriy-temir va b. ittriyli granatlar olişda qöllaniladi.

    I. (Ş)-ftori d — rangsiz kristallar. Suyuklaniş t-rasi 1155°, qaynaş t-rasi 2230°; kristallogidratlar hosil qiladi. Metallotermik usulda I. oliş uçun işlatiladi.

    I. (Ş)-xlorid — rangsiz, gigroskopik kristallar. Suyuklaniş t-rasi 721°, qaynaş t-rasi 1482°; ziçligi 2,8 g/sm3. Suvda yaxşi eriydi; kristallogidratlar hosil qiladi. Metallotermik usulda sof I. olişda işlatiladi.

    I. pölat va çöyanlarga legirlovçi, issiqqa çidamliligini oşiruvçi qöşimça sifatida, qiyin eriydigan, lyuminofor va lazer materiallar olişda qöllaniladi. ITUZUM (Solanum) — ituzumdoşlar oilasiga mansub ötsimon ösimliklar, çala butalar va butalar, ba'zan past böyli daraxtlar (tropiklarda) turku-mi, dorivor ösimlik. 1700 ga yaqin turi bor. Aksariyat turlari Jan. Amerikada tarqalgan. Ayrim mamlakatlarda pal-lali I. (S. laciniatum) dorivor ösimlik sifatida ekiladi (bargi va poyasida solasonin va salamargin alkaloidlari köp). Özbekistonda begona öt hisoblanadigan guli binafşa rang, mevasi qora (S. nigrum) va qizil turi uçraydi. Poyasi serşox, tik usadi, böyi 90 sm gaça. Barglari oddiy va mu-rakkab, tuxumsimon, öyiq. Mevasi — kösakça, qora yoki qizil dumaloq rezavor. Iyul—okt.da gullab mevalaydi. Bir ösimlik 40 mingtagaça uruğ beradi. Uruğlari qattiq qobikli, tuttroqda uzoq vaqtgaça unuvçanlik qobiliya-tini saqlaydi. Özbekistonning hamma viloyatlarida ekinzor dalalarda begona öt sifatida köp uçraydi. I.ning do-rivorlik xususiyatlari ham bor. Xalq tabobatida tomoqnafas yöllari xas-taliklarini davolaşda mevasidan foydalaniladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИТТРИЙ (лот. Yttrium), Y — Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 39, ат. м. 88,9059. Табиий И. нинг битта баркарор изотопи 39Y маълум. Ер пўстида масса жиҳатидан 2,0-10~3%, денгиз сувида 3-10~4 мг/л И. бор. И. бошқа нодир металлар б-н биргаликда ксенотим, фергюсонит, эвксенит, гадолинит ва б. минераллар таркибида учрайди. И. — оқиш кумушранг металл. Зичлиги 4,45 г/см3. Суюкланиш т-раси 1528°, қайнаш т-раси 3320° атрофида. Бринелл бўйича каттиклиги 628 МПа, унга механик ишлов бериш осон. И. ҳавода юпқа мустаҳкам оксид парда б-н қопланади. Металл ҳолдаги И. илк бор Ф. Вёлер томонидан 1828 й. да ажратиб олинган. И. қайноқ сувда ҳаво кислороди таъсирида секин оксидланади, минерал кислоталар б-н осон (фторид кислотадан ташқари) реакцияга кири-шади. Қуйида И.нинг энг муҳим бирикмалари ҳақида маълумот келтирилган.

    И. (Ш)-о кс ид. Y2O3 — рангсиз крис-таллар. Суюкланиш т-раси 2430°, қайнаш т-раси 4300° атрофида; зичлиги 4,85 г/см3. Сувда эримайди, минерал кислоталарда яхши эрийди. И. нинг нитрат, оксалат, карбонат ва б. тузларини 800— 1000° да парчалаш усули б-н олинади. И. (Ш)токсид махсус оптик ши-шалар, иссиқбардош, ўта ўтказувчан ва шаффоф керамик маҳсулотлар, люминофорлар, иттрий-темир ва б. иттрийли гранатлар олишда қўлланилади.

    И. (Ш)-фтори д — рангсиз кристаллар. Суюкланиш т-раси 1155°, қайнаш т-раси 2230°; кристаллогидратлар ҳосил қилади. Металлотермик усулда И. олиш учун ишлатилади.

    И. (Ш)-хлорид — рангсиз, гигроскопик кристаллар. Суюкланиш т-раси 721°, қайнаш т-раси 1482°; зичлиги 2,8 г/см3. Сувда яхши эрийди; кристаллогидратлар ҳосил қилади. Металлотермик усулда соф И. олишда ишлатилади.

    И. пўлат ва чўянларга легирловчи, иссиққа чидамлилигини оширувчи қўшимча сифатида, қийин эрийдиган, люминофор ва лазер материаллар олишда қўлланилади. ИТУЗУМ (Solanum) — итузумдошлар оиласига мансуб ўтсимон ўсимликлар, чала буталар ва буталар, баъзан паст бўйли дарахтлар (тропикларда) турку-ми, доривор ўсимлик. 1700 га яқин тури бор. Аксарият турлари Жан. Америкада тарқалган. Айрим мамлакатларда пал-лали И. (S. laciniatum) доривор ўсимлик сифатида экилади (барги ва поясида соласонин ва саламаргин алкалоидлари кўп). Ўзбекистонда бегона ўт ҳисобланадиган гули бинафша ранг, меваси қора (S. nigrum) ва қизил тури учрайди. Пояси сершох, тик усади, бўйи 90 см гача. Барглари оддий ва му-раккаб, тухумсимон, ўйиқ. Меваси — кўсакча, қора ёки қизил думалоқ резавор. Июль—окт.да гуллаб мевалайди. Бир ўсимлик 40 мингтагача уруғ беради. Уруғлари қаттиқ қобикли, туттроқда узоқ вақтгача унувчанлик қобилия-тини сақлайди. Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятларида экинзор далаларда бегона ўт сифатида кўп учрайди. И.нинг до-риворлик хусусиятлари ҳам бор. Халқ табобатида томоқнафас йўллари хас-таликларини даволашда мевасидан фойдаланилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.