Iudaizm
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 401–402-b. — ziyouz.com
Iudaizm IUDAIZM, yahudiylik — asosan, yahudiylar örtasida tarqalgan eng qad. dinlardan biri. Mil. av. 1ming yillik boşlarida Quddus (Falastin)da vujudga kelgan. Arabiston ya. o.ning
şimolida köçib yurgan yahudiy qabilalari mil. av. 13-a.da Falastinni bosib oldilar va mil. av. 10-a.da Isroil — Yaxudiya davlatini tuzdilar. I. ana şu qabilalarning diniy urf-odatlari va Falastin xalqparining ayrim e'tiqodlarini özida mujassamlaştirgan. I. nomi Yahudo (Iuda) kabilasining nomidan olingan.
Dastlab I. köpxudolik (politeistik) dini bölgan. Mil. av. 10—6-a. larda I. yakkaxudolik (monoteistik) dinga aylangan. Olamni yaratuvçi xudo Yaxvega e'tiqod qiliş, Yaxve va yaxudiylar örtasidagi ahs (şartnoma)ga şak keltirmaslik, yahudiylar xudoning mumtoz bandalari ekaniga, Muso (Moisey) ning payğambarligiga va unga ilohiy kitob Tavrot yuborilganligiga, narigi dunyoga, mahdiy (messiya)ning kelişiga, oxirat kuni barçaning tirili-şiga, jannat va dözaxga, gunohkorlarning jazolanişi va savob iş qilganlarning rağbatlantirilişiga işoniş I.ning asosiy aqidalaridir. I. dinida xilma-xil ibodatlar, duolar, urf-odatlar, röza tutiş, .xatna qiliş, oziq-ovqat sohasidagi taqiklar, şanba kuni heç qanday iş b-n şuğullanmaslik, diniy soliklar va yiğimlar kabi talablar juda qat'iy qilib qöyilgan. I.ning asosiy diniy kitoblari — Tavrot va Talmudsa belgilangan bun-day körsatmalar orqali dindor yahudiylarning turmuşi, axloqiy va huquqiy hayoti nazorat ostiga olingan.
Fanda I.ning 4 bosqiçi aniqlangan: eng qadimiy I. (Bibliya davri), klassik I. (mil. av. 536 — mil. 70-y.lar), ravvinlar davri va yangi davr I.i (mo-dernistik I.). Eng qadimiy I., dastlab Falastindagi ikki davlat — Isroil va Yaxudiya davlatlari (mil. av. 11 — 10-a.lar)ning, keyinroq ular birlaşgaç, yagona yahudiy davlatining dini bölgan. Bu davr Tavrot (Tora)da aks etgan. Tadqiqotlarda aniqlanişiça, uning tarkibiga kirgan matnlar oğza-ki tarzda mil. av. 11—6- a. örtasida şakllangan. Mil. av. 5-a. da yozib olingan. Bundan keyin I.ning klassik davri boşlanadi. Mil. av. 586 y. yangi Bo-bil podşosi Navuxodonosor 11 Yaxudi-yani yakson qildi, salkam 30 ming yahudiyni asirga oldi. 50 y. davom etgan «Bobil asirligi» va undan keyingi davrlarda minglab yahudiylar Falastinni tark etdilar. «Kdsimgi axd» matnlarining asosiy qismi ana şu davrda yozilgan. Mil. 70-y. Quddus ibodatxonasining qulaşi va Talmudning yozilişi orasidagi vaqt ravvinlar davridir. Yahudiy ruhoniylari Tavrotni talqin va tavsif qiliş jarayonida vujudga kelgan Talmudning oxirgi tahriri ikki variantda: Quddus Talmudi — 4-a.da, Bobil Talmudi — 5-a.da e'lon qilindi.
7—17-a.larda yahudiy ruhoniylari (ravvinlar) diniy yozuvlar — Tavrot va Talmudni tarğib qilişni davom ettirdilar. Bu davrni aks ettirgan juda köp ravvin adabiyoti vujudga kelgan. 18-a. dan diniy talablarni davrga moslaştiriş, soddalaştiriş va yengillaştiriş harakatlari avj oldi.
I.da qadim zamonlardan boşlab, xilma-xil mazhablar va oqimlar vujudga kelgan, ular örtasida keskin kuraş borgan. Mil. av. 2-a.dan milodning 2-a.igaça farisey, saddukey, yes-sey, qumronlar jamoasi kabi oqimlar vujudga kelgan. Ortodoksal I. b-n bu mazhablar örtasida kuraş borgan. Milodning 1—2-a.larida ortodoksal I.ga muxolif bölgan ayrim oqimlar (yahudiy-xristian sektalari)ning borgan sayin I.dan yiroklaşib borişi jarayenida xristian dini mustaqil din sifatida ajralib çiqqan (q. Xristi-anlik).
I.ga e'tiqod qiluvçilar 18 mln.ga yaqin, ularning uçdan bir qismi AQŞ dadir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИУДАИЗМ, яҳудийлик — асосан, яҳудийлар ўртасида тарқалган энг қад. динлардан бири. Мил. ав. 1минг йиллик бошларида Қуддус (Фаластин)да вужудга келган. Арабистон я. о.нинг
шимолида кўчиб юрган яҳудий қабилалари мил. ав. 13-а.да Фаластинни босиб олдилар ва мил. ав. 10-а.да Исроил — Яхудия давлатини туздилар. И. ана шу қабилаларнинг диний урф-одатлари ва Фаластин халқпарининг айрим эътиқодларини ўзида мужассамлаштирган. И. номи Яҳудо (Иуда) кабиласининг номидан олинган.
Дастлаб И. кўпхудолик (политеистик) дини бўлган. Мил. ав. 10—6-а. ларда И. яккахудолик (монотеистик) динга айланган. Оламни яратувчи худо Яхвега эътиқод қилиш, Яхве ва яхудийлар ўртасидаги аҳц (шартнома)га шак келтирмаслик, яҳудийлар худонинг мумтоз бандалари эканига, Мусо (Моисей) нинг пайғамбарлигига ва унга илоҳий китоб Таврот юборилганлигига, нариги дунёга, маҳдий (мессия)нинг келишига, охират куни барчанинг тирили-шига, жаннат ва дўзахга, гуноҳкорларнинг жазоланиши ва савоб иш қилганларнинг рағбатлантирилишига ишониш И.нинг асосий ақидаларидир. И. динида хилма-хил ибодатлар, дуолар, урф-одатлар, рўза тутиш, .хатна қилиш, озиқ-овқат соҳасидаги тақиклар, шанба куни ҳеч қандай иш б-н шуғулланмаслик, диний соликлар ва йиғимлар каби талаблар жуда қатъий қилиб қўйилган. И.нинг асосий диний китоблари — Таврот ва Талмудца белгиланган бун-дай кўрсатмалар орқали диндор яҳудийларнинг турмуши, ахлоқий ва ҳуқуқий ҳаёти назорат остига олинган.
Фанда И.нинг 4 босқичи аниқланган: энг қадимий И. (Библия даври), классик И. (мил. ав. 536 — мил. 70-й.лар), раввинлар даври ва янги давр И.и (мо-дернистик И.). Энг қадимий И., дастлаб Фаластиндаги икки давлат — Исроил ва Яхудия давлатлари (мил. ав. 11 — 10-а.лар)нинг, кейинроқ улар бирлашгач, ягона яҳудий давлатининг дини бўлган. Бу давр Таврот (Тора)да акс этган. Тадқиқотларда аниқланишича, унинг таркибига кирган матнлар оғза-ки тарзда мил. ав. 11—6- а. ўртасида шаклланган. Мил. ав. 5-а. да ёзиб олинган. Бундан кейин И.нинг классик даври бошланади. Мил. ав. 586 й. янги Бо-бил подшоси Навуходоносор 11 Яхуди-яни яксон қилди, салкам 30 минг яҳудийни асирга олди. 50 й. давом этган «Бобил асирлиги» ва ундан кейинги даврларда минглаб яҳудийлар Фаластинни тарк этдилар. «Кдцимги ахд» матнларининг асосий қисми ана шу даврда ёзилган. Мил. 70-й. Қуддус ибодатхонасининг қулаши ва Талмуднинг ёзилиши орасидаги вақт раввинлар давридир. Яҳудий руҳонийлари Тавротни талқин ва тавсиф қилиш жараёнида вужудга келган Талмуднинг охирги таҳрири икки вариантда: Қуддус Талмуди — 4-а.да, Бобил Талмуди — 5-а.да эълон қилинди.
7—17-а.ларда яҳудий руҳонийлари (раввинлар) диний ёзувлар — Таврот ва Талмудни тарғиб қилишни давом эттирдилар. Бу даврни акс эттирган жуда кўп раввин адабиёти вужудга келган. 18-а. дан диний талабларни даврга мослаштириш, соддалаштириш ва енгиллаштириш ҳаракатлари авж олди.
И.да қадим замонлардан бошлаб, хилма-хил мазҳаблар ва оқимлар вужудга келган, улар ўртасида кескин кураш борган. Мил. ав. 2-а.дан милоднинг 2-а.игача фарисей, саддукей, ес-сей, қумронлар жамоаси каби оқимлар вужудга келган. Ортодоксал И. б-н бу мазҳаблар ўртасида кураш борган. Милоднинг 1—2-а.ларида ортодоксал И.га мухолиф бўлган айрим оқимлар (яҳудий-христиан секталари)нинг борган сайин И.дан йироклашиб бориши жараенида христиан дини мустақил дин сифатида ажралиб чиққан (қ. Христи-анлик).
И.га эътиқод қилувчилар 18 млн.га яқин, уларнинг учдан бир қисми АҚШ дадир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.