Ivitiş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–45-b. — ziyouz.com
Ivitiş — 1) töqimaçilikda — tolali ösimliklar (kanop, ziğir, jut va b.) poyasidan tolalarni ajratib olişga tayyorlaş jarayoni; bunda tolalarni bir-biriga yopiştirib turgan pektin moddalar eriydi (parçalanadi). Poya yoki uning pöstloğini sovuq yoki issiq suvda, buğda, har xil kimyoviy moddalar ta'sirida, dalaning özidagi namgarçilikda I. mumkin. Suvda I. har xil mikroorganizmlarning faoliyatiga asoslangan. Sovuq suvda I. da poya yoki pöstloq boğboğ qilib tabiiy (dare, köl, hovuzlar) yoki sun'iy suv havzalaridagi suvga botirib qöyiladi. Bunda suvning t-rasi havoning t-rasiga boğliq bölib, 20— 25° dan ortmaydi. Sovuq suvda poya yoki pöstloq havoning t-rasiga qarab 10— 30 kunda yetiladi; bunda iviş jarayoni bir tekis bormaydi. Suvning sirtida turgan poyalarda moğor zamburuğlarining ösişi uçun yaxşi şaroit yaratiladi; suvga botgan qismining suv sirtiga yaqinroq joyida aerob bakteriyalar, pastki qatlamlarida esa anaerob bakteriyalar rivojlanadi. Bunday har xil mikrofloralar poya va pöstloqlarning bir tekis ivib yetilişiga imkon bermaydi. Suvning pastki qismida t-ra ustki qismiga qaraganda ança past bölgani uçun ham poyaning hammasi bir tekis ivimaydi. Issiq suv (36—38°) da poya yoki pöstloqlar, odatda, yopiq xonalardagi temir-beton baklarda ivitiladi: 3—6 t poya yoki pöstloq siğadigan bakning suv, regenerat (oldingi ivitişdan qolgan va har xil usullar b-n tiklangan suyukdik) va buğ keladigan hamda işlatilgan suyuqlik çiqarib yuboriladigan quvur va jömraklari böladi. Oldin bakka poya yoki pöstloq boğlarini joylab, söngra bakka suyuqlik töldiriladi. Suyuqlik har 10— 12 so-atda qisman almaştirib turiladi. Suyuqlik t-rasini birday tutib turiş uçun bakka buğ berib turiladi. Issiq suvda ivitganda kanop, jutni I. 7—8 kun, ziğir va kanopni I. 3 kun davom etadi. Issiq suv b-n I. jarayoni bir tekis ötadi va tola sifatli çiqadi. Poya yoki pöstloq issiq suvda ivitilganda avvalo aerob, söngra anaerob bakteriyalarning «iş» faoliyatidan foydalaniladi.
Ziğir poyalarini namgarçilik paytida dalaning özida yoyib I. mumkin. Bunda şudring yoki yomğir ivituvçi suyuqlik vazifasini ötaydi. Bu usul zamburuğlarning faoliyatiga asoslangan. Zamburuğlar yuqori namlik, aeratsiya va ma'lum t-rada yaxşi rivojlanadi va pektin moddalarini parçalaydi. I. ning kimyoviy va buğlaş usullari ham bor. Kimyoviy usulda turli moddalar (tuzlar, kislotalar, işqorlar va b.)ning eritmalari qöllaniladi. Bular pektin moddalarini gidrolizlaydi. Buğlab I. da poyalar oldin suvda ivitiladi, söngra buğlanadi. Özbekistonda, asosan, kanop poyalari ivitiladi; 2) guruç, nöxat, jöxori va b. donlarni ovqatga işlatişdan oldin suvga solib yumşatib oliş; 3) yemni suvga solib yumşatib qöyiş; 4) qatiq tayyorlaş (qatiq ivitiş).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИВИТИШ — 1) тўқимачиликда — толали ўсимликлар (каноп, зиғир, жут ва б.) поясидан толаларни ажратиб олишга тайёрлаш жараёни; бунда толаларни бир-бирига ёпиштириб турган пектин моддалар эрийди (парчаланади). Поя ёки унинг пўстлоғини совуқ ёки иссиқ сувда, буғда, ҳар хил кимёвий моддалар таъсирида, даланинг ўзидаги намгарчиликда И. мумкин. Сувда И. ҳар хил микроорганизмларнинг фаолиятига асосланган. Совуқ сувда И. да поя ёки пўстлоқ боғбоғ қилиб табиий (даре, кўл, ҳовузлар) ёки сунъий сув ҳавзаларидаги сувга ботириб қўйилади. Бунда сувнинг т-раси ҳавонинг т-расига боғлиқ бўлиб, 20— 25° дан ортмайди. Совуқ сувда поя ёки пўстлоқ ҳавонинг т-расига қараб 10— 30 кунда етилади; бунда ивиш жараёни бир текис бормайди. Сувнинг сиртида турган пояларда моғор замбуруғларининг ўсиши учун яхши шароит яратилади; сувга ботган қисмининг сув сиртига яқинроқ жойида аэроб бактериялар, пастки қатламларида эса анаэроб бактериялар ривожланади. Бундай ҳар хил микрофлоралар поя ва пўстлоқларнинг бир текис ивиб етилишига имкон бермайди. Сувнинг пастки қисмида т-ра устки қисмига қараганда анча паст бўлгани учун ҳам поянинг ҳаммаси бир текис ивимайди. Иссиқ сув (36—38°) да поя ёки пўстлоқлар, одатда, ёпиқ хоналардаги темир-бетон бакларда ивитилади: 3—6 т поя ёки пўстлоқ сиғадиган бакнинг сув, регенерат (олдинги ивитишдан қолган ва ҳар хил усуллар б-н тикланган суюкдик) ва буғ келадиган ҳамда ишлатилган суюқлик чиқариб юбориладиган қувур ва жўмраклари бўлади. Олдин бакка поя ёки пўстлоқ боғларини жойлаб, сўнгра бакка суюқлик тўлдирилади. Суюқлик ҳар 10— 12 со-атда қисман алмаштириб турилади. Суюқлик т-расини бирдай тутиб туриш учун бакка буғ бериб турилади. Иссиқ сувда ивитганда каноп, жутни И. 7—8 кун, зиғир ва канопни И. 3 кун давом этади. Иссиқ сув б-н И. жараёни бир текис ўтади ва тола сифатли чиқади. Поя ёки пўстлоқ иссиқ сувда ивитилганда аввало аэроб, сўнгра анаэроб бактерияларнинг «иш» фаолиятидан фойдаланилади.
Зиғир пояларини намгарчилик пайтида даланинг ўзида ёйиб И. мумкин. Бунда шудринг ёки ёмғир ивитувчи суюқлик вазифасини ўтайди. Бу усул замбуруғларнинг фаолиятига асосланган. Замбуруғлар юқори намлик, аэрация ва маълум т-рада яхши ривожланади ва пектин моддаларини парчалайди. И. нинг кимёвий ва буғлаш усуллари ҳам бор. Кимёвий усулда турли моддалар (тузлар, кислоталар, ишқорлар ва б.)нинг эритмалари қўлланилади. Булар пектин моддаларини гидролизлайди. Буғлаб И. да поялар олдин сувда ивитилади, сўнгра буғланади. Ўзбекистонда, асосан, каноп поялари ивитилади; 2) гуруч, нўхат, жўхори ва б. донларни овқатга ишлатишдан олдин сувга солиб юмшатиб олиш; 3) емни сувга солиб юмшатиб қўйиш; 4) қатиқ тайёрлаш (қатиқ ивитиш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.