Ixşid
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 408-b. — ziyouz.com
Ixşid — 1) Söğd va Farğona podşolari unvoni (5—8-a.lar). Ilk örta asrlarda Movarounnahr 15 dan ortiq mayda hokimliklarga bölinib ketgan edi. Ular turli nomda yuritilgan. Buxoro vohasida — buxorxudotlar va vardonxudotlar, Miyonkolda — dabusşohlar, Ustruşonada — afşinlar, Çoç va Ilokda — budun va tudun va b. Ular mahalliy turkiy qabilalarning turli sulolalariga mansub bölgan. Bu davlatçalar orasida Suğd I.lari eng qud-ratli sanalgan. Ularning poytaxti Samarkand ş. bölgan. I. atrofiga şaxsiy qurolli laşkarlar — çokarlari bölgan badavlat dehqonlar töplangan edi. Suğd I.i Zarafşon va Qaşqadaryo vodiylarida joylaşgan Samarqand, Iştixon, Maymurğ, Kuşoniya, Vardona, Buxoro, Keş va Naxşab mulklarini bir ittifoqqa birlaştirgan. Samarqand I.i saroyida ajdodlar ruhiga atab qurbonlik qiliş uçun maxsus ibodatxona bino qilingan. Samarqand I.lari yaqin-olis davlatlar b-n elçilik aloqalari olib borganlari ma'lum. Mas, Afrosiyob devoriy rasmlaripz. Suş I.i Varxumanning Çağoni-yon, Çoç va Xitoydan kelgan elçilarni qabul qiliş marosimi tasvirlangan. Arab istiloçilariga qarşi kuraşda Suğd I.i Tarxun katta jonbozlik körsatgan. 8-a. boşida (712 y.) Samarqandni arablar bosib olgaç, Suğd I.lari poytaxtni Iştixonga köçirganlar. Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kiritilgaç, I. unvoni bekor qilingan; 2) Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935 — 969) vakillari unvoni (yana q. Ixşidiylar).
Q.: Ixşidiylar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИХШИД — 1) Сўғд ва Фарғона подшолари унвони (5—8-а.лар). Илк ўрта асрларда Мовароуннаҳр 15 дан ортиқ майда ҳокимликларга бўлиниб кетган эди. Улар турли номда юритилган. Бухоро воҳасида — бухорхудотлар ва вардонхудотлар, Миёнколда — дабусшоҳлар, Уструшонада — афшинлар, Чоч ва Илокда — будун ва тудун ва б. Улар маҳаллий туркий қабилаларнинг турли сулолаларига мансуб бўлган. Бу давлатчалар орасида Суғд И.лари энг қуд-ратли саналган. Уларнинг пойтахти Самарканд ш. бўлган. И. атрофига шахсий қуролли лашкарлар — чокарлари бўлган бадавлат деҳқонлар тўпланган эди. Суғд И.и Зарафшон ва Қашқадарё водийларида жойлашган Самарқанд, Иштихон, Маймурғ, Кушония, Вардона, Бухоро, Кеш ва Нахшаб мулкларини бир иттифоққа бирлаштирган. Самарқанд И.и саройида аждодлар руҳига атаб қурбонлик қилиш учун махсус ибодатхона бино қилинган. Самарқанд И.лари яқин-олис давлатлар б-н элчилик алоқалари олиб борганлари маълум. Мас, Афросиёб деворий расмларипз. Суш И.и Вархуманнинг Чағони-ён, Чоч ва Хитойдан келган элчиларни қабул қилиш маросими тасвирланган. Араб истилочиларига қарши курашда Суғд И.и Тархун катта жонбозлик кўрсатган. 8-а. бошида (712 й.) Самарқандни араблар босиб олгач, Суғд И.лари пойтахтни Иштихонга кўчирганлар. Мовароуннаҳр Араб халифалиги таркибига киритилгач, И. унвони бекор қилинган; 2) Сурия ва Мисрда ҳукмронлик қилган ярим мустақил туркий сулола (935 — 969) вакиллари унвони (яна қ. Ихшидийлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.