Iyerarxiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com
Iyerarxiya (yun. hierarchia, hieros — avliyo va arche — hukmronlik, hokimiyat) — bir butun narsa yoki hodisalar ayrim qismlari yoki elementlarining yuqoridan quyiga tomon bir tartibda joy olişi. Fanga I. tuşunçasi 19-a. ning 2-yarmida kirib keldi. Dastlab I. jamiyatning sinfiy tabaqalanişini va hokimiyat tuzilişini tavsif etiş maqsadida qöllanilgan. 20-a.dan boşlab esa har qanday obyekt sistemasini tavsif etişda qöllanila boşlandi.
B iol.da I. termini bir guruhga mansub hayvonlar örtasidagi özaro munosabatlarni, ya'ni ularning oziqqa, qaramaqarşi jinsga yoki qulay pana joyga ega böliş borasidagi faoliya-tini boşqarib turadigan xattiharakatlarni ifodalaydi. I. turğun bölmasdan vaziyatga qarab özgarib turişi (nisbiy dominantlik) yoki mutlaq bölişi (mutlaq dominantlik) mumkin. Mutlaq dominantlik köpinça töğri çiziqli (yönalişli) xususiyatga ega (mas, A individning B ustidan, B ning esa V ustidan va h.k. tarzda ustunlik qilişi) bölib, har bir individning guruhda öz mavqei bor. Çiziqsiz I.da uning tarkibiy qismlari örtasida munosabatlar şaroitga qarab özgarib turadi: mas, uçinçi individ bölganida A individ B dan, u bölmaganida B individ A dan ustunlik qiladi (tobe mavqelar). Köpinça guruxda erkak va urğoçi hayvonlar mustaqil öz I. sistemasiga ega böladi. Boşqa hollarda esa erkak xayvonlar urğoçilari ustidan, voyaga yetgan hayvonlar yoş hayvonlar ustidan dominantlik qiladi. Erkaklari köp böladigan primatlar tödasida I. sistemasi juda murakkab. Guruh bölib yaşamaydigan hayvonlarda individlar soni oşib ketganida nisbiy dominantlik yuzaga keladi. Guruxdagi hayvonlar soni kam bölganida esa ular örtasida maydonga egalik qiliş xattiharakatlari namoyon böladi. Jamoa bölib yaşaydigan yoki murakkab guruhlar hosil qiladigan hayvonlarda dominantlik konsepsi-yasi örniga boşqaça munosabatlar, mas, individlarning vazifasiga binoan özaro munosabatlari asosiy ahamiyatga ega böladi. Biol.da I. tuşunçasi har xil obyekt va jarayonlarga tavsif berişda keng qöllaniladi (mas, tabiiy jamoalar I. strukturasi, organizm regulyator sistemasi I.si, taksonlar I.si va h.k.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЕРАРХИЯ (юн. hierarchia, hieros — авлиё ва arche — ҳукмронлик, ҳокимият) — бир бутун нарса ёки ҳодисалар айрим қисмлари ёки элементларининг юқоридан қуйига томон бир тартибда жой олиши. Фанга И. тушунчаси 19-а. нинг 2-ярмида кириб келди. Дастлаб И. жамиятнинг синфий табақаланишини ва ҳокимият тузилишини тавсиф этиш мақсадида қўлланилган. 20-а.дан бошлаб эса ҳар қандай объект системасини тавсиф этишда қўлланила бошланди.
Б иол.да И. термини бир гуруҳга мансуб ҳайвонлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни, яъни уларнинг озиққа, қарамақарши жинсга ёки қулай пана жойга эга бўлиш борасидаги фаолия-тини бошқариб турадиган хаттиҳаракатларни ифодалайди. И. турғун бўлмасдан вазиятга қараб ўзгариб туриши (нисбий доминантлик) ёки мутлақ бўлиши (мутлақ доминантлик) мумкин. Мутлақ доминантлик кўпинча тўғри чизиқли (йўналишли) хусусиятга эга (мас, А индивиднинг Б устидан, Б нинг эса В устидан ва ҳ.к. тарзда устунлик қилиши) бўлиб, ҳар бир индивиднинг гуруҳда ўз мавқеи бор. Чизиқсиз И.да унинг таркибий қисмлари ўртасида муносабатлар шароитга қараб ўзгариб туради: мас, учинчи индивид бўлганида А индивид Б дан, у бўлмаганида Б индивид А дан устунлик қилади (тобе мавқелар). Кўпинча гурухда эркак ва урғочи ҳайвонлар мустақил ўз И. системасига эга бўлади. Бошқа ҳолларда эса эркак хайвонлар урғочилари устидан, вояга етган ҳайвонлар ёш ҳайвонлар устидан доминантлик қилади. Эркаклари кўп бўладиган приматлар тўдасида И. системаси жуда мураккаб. Гуруҳ бўлиб яшамайдиган ҳайвонларда индивидлар сони ошиб кетганида нисбий доминантлик юзага келади. Гурухдаги ҳайвонлар сони кам бўлганида эса улар ўртасида майдонга эгалик қилиш хаттиҳаракатлари намоён бўлади. Жамоа бўлиб яшайдиган ёки мураккаб гуруҳлар ҳосил қиладиган ҳайвонларда доминантлик концепци-яси ўрнига бошқача муносабатлар, мас, индивидларнинг вазифасига биноан ўзаро муносабатлари асосий аҳамиятга эга бўлади. Биол.да И. тушунчаси ҳар хил объект ва жараёнларга тавсиф беришда кенг қўлланилади (мас, табиий жамоалар И. структураси, организм регулятор системаси И.си, таксонлар И.си ва ҳ.к.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.