Izohli luğat

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 87-b. — ziyouz.com

Izohli luğat — lingvistik luğat turlaridan biri. Unda, birinçidan, luğatga kiritilgan har byr sözning (boş sözning) ma'nosi, köp ma'noli bölsa, ma'nolari belgilanadi va qayd etiladi. Ikkinçidan, bu ma'no (ma'nolar) izohlanadi, ya'ni tuşuntiriladi — tavsifiy yöl b-n qayd etiladi. Xuddi şu xususiyatiga köra «Izohli luğat» deb ataladi.

I.l.ga muayyan söz iştirokida hosil bölgan iboralar ham kiritilişi mumkin (çunki ular ham, umuman olganda, luğaviy birlik hisoblanadi). Mac, «qöl» yoki «gul» sözlari uçun tuzilgan luğat maqolasidan birida «qöli gul» iborasi ham beriladi, ma'nosi belgilanib qayd etiladi va izohlanadi. Lingvistik luğatlarning boşqa turlarida ham (mas, terminologik, tarjima luğatlarida) ularga kiritilgan luğaviy birliklarning, ya'ni söz va turğun birikmalarning ma'nosi (ma'nolari) belgilanişi qayd etilişi va izohdanişi mumkin. Bunday luğatlar ham ana şu xususiyati b-n I.l.lar qatoriga kiradi. Ular, odatda, lingvistik luğatning qaysi turiga mansubligiga va izohli ekaniga köra nomlanadi. Mas, «Özbek tili sinonimlarining izohli luğati», «Tilşunoslik terminlarining izohli luğati» va b.

Özbek tilining nisbatan mukammal I.l.i tarixda birinçi marta Özbekiston FA Til va adabiyot intida tay-yorlanib (mualliflari: S. F. Akobirov, T. A. Aliqulov, S. I. Ibrohimov, N. M. Mamatov, 3. M. Mirtojiyev, G. N. Mixaylov, A. R. Rustamov, A. T. Xöjaxo-nov, A. P. Hojiyev), 3. M. Ma'rufov tahriri ostida naşr etildi (Moskva, 1981). Mazkur luğat 2 jildli bölib, 60000 söz va söz birikmasini qamrab olgan.

Özbekiston mustaqillikka erişib, madaniy va milliy qadriyatlarga e'tibor kuçayganligi munosabati b-n özbek tilining söz boyligi yanada kengroq qamrab olingan yangi I.l. naşr etiş zarurati paydo böldi. Özbekiston FA Til va adabiyot in-ti va «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy naşriyotida özbek tilining köp jildli I.l.i naşri ustida iş olib borilyapti.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИЗОҲЛИ ЛУҒАТ — лингвистик луғат турларидан бири. Унда, биринчидан, луғатга киритилган ҳар бйр сўзнинг (бош сўзнинг) маъноси, кўп маъноли бўлса, маънолари белгиланади ва қайд этилади. Иккинчидан, бу маъно (маънолар) изоҳланади, яъни тушунтирилади — тавсифий йўл б-н қайд этилади. Худди шу хусусиятига кўра «Изоҳли луғат» деб аталади.

И.л.га муайян сўз иштирокида ҳосил бўлган иборалар ҳам киритилиши мумкин (чунки улар ҳам, умуман олганда, луғавий бирлик ҳисобланади). Mac, «қўл» ёки «гул» сўзлари учун тузилган луғат мақоласидан бирида «қўли гул» ибораси ҳам берилади, маъноси белгиланиб қайд этилади ва изоҳланади. Лингвистик луғатларнинг бошқа турларида ҳам (мас, терминологик, таржима луғатларида) уларга киритилган луғавий бирликларнинг, яъни сўз ва турғун бирикмаларнинг маъноси (маънолари) белгиланиши қайд этилиши ва изоҳданиши мумкин. Бундай луғатлар ҳам ана шу хусусияти б-н И.л.лар қаторига киради. Улар, одатда, лингвистик луғатнинг қайси турига мансублигига ва изоҳли эканига кўра номланади. Мас, «Ўзбек тили синонимларининг изоҳли луғати», «Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати» ва б.

Ўзбек тилининг нисбатан мукаммал И.л.и тарихда биринчи марта Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт интида тай-ёрланиб (муаллифлари: С. Ф. Акобиров, Т. А. Алиқулов, С. И. Иброҳимов, Н. М. Маматов, 3. М. Миртожиев, Г. Н. Михайлов, А. Р. Рустамов, А. Т. Хўжахо-нов, А. П. Ҳожиев), 3. М. Маъруфов таҳрири остида нашр этилди (Москва, 1981). Мазкур луғат 2 жилдли бўлиб, 60000 сўз ва сўз бирикмасини қамраб олган.

Ўзбекистон мустақилликка эришиб, маданий ва миллий қадриятларга эътибор кучайганлиги муносабати б-н ўзбек тилининг сўз бойлиги янада кенгроқ қамраб олинган янги И.л. нашр этиш зарурати пайдо бўлди. Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт ин-ти ва «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» давлат илмий нашриётида ўзбек тилининг кўп жилдли И.л.и нашри устида иш олиб бориляпти.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.