Izolyatsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78-b. — ziyouz.com
Izolyatsiya (frans. isolation — ajratiş, tarqatiş) (biologiyada) — bir neça turga yoki bir turning har xil populyatsiyasiga mansub organizmlarning erkin çatişuviga tösqinlik qiladigan tösiqlar paydo bölişi. I. evolyutsiya omillaridan biri bölib, uzoq vaqt davom etganida bir turga mansub organizmlar örtasida irsiy jihatdan farq qiladigan belgilarning vujudga kelişi va mustaxkamlanişiga, binobarin, tur hosil böli-şiga olib keladi. Tabiatda I. 2 xil: geografik (fazoviy) va biologik şakdda namoyon böladi. I. Yer yuzining relyefi va iqlimi b-n boğliq (mas, suv havzalari quruqliqda, toğlar vodiyda, vodiylar toğda, quruqlik esa suvda yaşovçi turlarning tarqalişi va erkin çatişuviga tösiq böladi). Geografik I. inbridingni kuçaytirib, allopatrik tur hosil bölişiga olib keladi (q. Turhosil bölişi). I. köpinça inson faoliyati (ovlaş, örmonlarni kesiş, qöriq yerlarni özlaştiriş, kanallar qaziş) b-n boğlangan böladi. Biologik I. çatişuvga yoki çatişişdan söng uruğlaniş sodir böli-şiga tösqinlik qiladigan mexanizmlar bölişi b-n boğliq. Biologik I. ekologik, etologik, morfofiziologik, fiziologik va genetik I.ga aj-ratiladi. Etologik, ya'ni biotopik I. çatişadigan individlarning har xil biotoplarda (q. Biotop) yaşaşi tufayli kam uçraşuvi yoki umuman uçraş-masligiga aloqador bölib, simpatrik tur hosil bölişiga olib kelişi mumkin. Etologik I. çatişadigan orga-nizmlarning xulq-atvori örtasidagi, morfofiziologik I. — köpayiş organlari tuzilişidagi, fiziologik I. — köpayiş muddatlari, genetik I. — irsiy mexanizmlarning tuzilişi örtasidagi farq tufayli röy beradi. Genetik I. zigotaning qalok böli-şiga, qisman yoki batamom steril gib-ridlarning paydo bölişiga, şuningdek, yaşovçanligining kamayişiga olib keladi.
Q.: Biotop
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЗОЛЯЦИЯ (франц. isolation — ажратиш, тарқатиш) (биологияда) — бир неча турга ёки бир турнинг ҳар хил популяциясига мансуб организмларнинг эркин чатишувига тўсқинлик қиладиган тўсиқлар пайдо бўлиши. И. эволюция омилларидан бири бўлиб, узоқ вақт давом этганида бир турга мансуб организмлар ўртасида ирсий жиҳатдан фарқ қиладиган белгиларнинг вужудга келиши ва мустахкамланишига, бинобарин, тур ҳосил бўли-шига олиб келади. Табиатда И. 2 хил: географик (фазовий) ва биологик шакдда намоён бўлади. И. Ер юзининг рельефи ва иқлими б-н боғлиқ (мас, сув ҳавзалари қуруқлиқда, тоғлар водийда, водийлар тоғда, қуруқлик эса сувда яшовчи турларнинг тарқалиши ва эркин чатишувига тўсиқ бўлади). Географик И. инбридингни кучайтириб, аллопатрик тур ҳосил бўлишига олиб келади (қ. Турҳосил бўлиши). И. кўпинча инсон фаолияти (овлаш, ўрмонларни кесиш, қўриқ ерларни ўзлаштириш, каналлар қазиш) б-н боғланган бўлади. Биологик И. чатишувга ёки чатишишдан сўнг уруғланиш содир бўли-шига тўсқинлик қиладиган механизмлар бўлиши б-н боғлиқ. Биологик И. экологик, этологик, морфофизиологик, физиологик ва генетик И.га аж-ратилади. Этологик, яъни биотопик И. чатишадиган индивидларнинг ҳар хил биотопларда (қ. Биотоп) яшаши туфайли кам учрашуви ёки умуман учраш-маслигига алоқадор бўлиб, симпатрик тур ҳосил бўлишига олиб келиши мумкин. Этологик И. чатишадиган орга-низмларнинг хулқ-атвори ўртасидаги, морфофизиологик И. — кўпайиш органлари тузилишидаги, физиологик И. — кўпайиш муддатлари, генетик И. — ирсий механизмларнинг тузилиши ўртасидаги фарқ туфайли рўй беради. Генетик И. зиготанинг қалок бўли-шига, қисман ёки батамом стерил гиб-ридларнинг пайдо бўлишига, шунингдек, яшовчанлигининг камайишига олиб келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.