Izomorfizm

Izomorfizm (izo... va yun. morphe — şakl) — kimyoviy tarkibi va kristall strukturasi bir-biriga yaqin jinslarning özgaruvçan tarkibli birikmalar (aralaş kristallar) hosil qiliş qobiliyati. I. hodisasini birinçi marta 1819 y. nemis kimyogari E. Mitçerlix aniqlagan vatermin sifatida taklif qilgan. I. tabiiy mineral va kristallarda keng tarqalgan bölib, yer pöstining turli termodinamik zonalarida uçraydi. Elementlarning özaro izomorf aralaşma hosil qilişi ular atom radi-usining kattaligi, kristallokimyoviy xususiyatlari (koordinatsiya soni, va-lentligi, strukturasi, kristallaniş sistemasi) va tabiiy termodinamik şaroitlar (t-ra, bosim, paydo bölgan çuqurligi va joyi)ga boğliq. Tekşirişlar natijasida izovalentli (bir xil valentli) va geterovalentli (har xil valentli) I.lar borligi aniqlangan. Izovalentli I. uçun olivin mi-nerali tarkibidagi oksidlaniş dara-jasi teng bölgan Mg2+ va Ğe2+ misol böla oladi. Birinçisi forsterit (MgSiO4), ikkinçisi fayalit (FeSiO4) holida çeksiz I. aralaşmasi hosil qilişi natijasida olivin minerali paydo böladi. Plagioklaz guruxdsagi Sa2+ b-n Na+ kationlarining örin almaşişi geterovalentli I.dir. Bunda oksidlaniş darajasi +1 ga teng bölgan Na+ kationi oksidlaniş darajasi +2 ga teng bölgan Sa2+ kationi b-n örin almaşadi. I. aralaşmalari çeksiz va çeklangan böladi. Çeklangan I.da elementlar özaro ma'lum mikdordagina aralaşma hosil qila oladi. I. hodi-sasidan mineral, kristall va rudalar tarkibidagi elementlarning qanday hrlatda joylaşganligini, şuningdek, sintez usulida olingan, zamonaviy texnikada qöllaniladigan yarim ötkazgiçlar, ferromagnetiklar, pye-zova segnetoelektriklar, lyumino-forlar, lazer materiallari va b.ning foydali xossalarini aniqlaşda foydalaniladi.