Izopropil spirt
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com
Izopropil spirt IZOPROPIL SPIRT, propanol-2, izopropanol, (CH3)2 SNON — ikkilamçi propil spirt. Rangsiz suyuqlik, mol. m. 60,09. Suyuklaniş t-rasi — 89,5°, qaynaş t-rasi 82,4°. Ziçligi 785,5 kg/ m3. Suv va organik erituvçilar b-n turli nisbatda aralaşadi; suv b-n azeotrop aralaşma (kaynaş t-rasi 80,2°; 87,7% I.s.) I. s. yoğ qatori bir atomli ikkilamçi spirtlarning (oddiy va murakkab efirlar hosil qiladi, ON — guruhini galogen va b. b-n almaştiriş mumkin) barça xossalarini namoyon qiladi. Degidrogenlanganda atsetonga aylanadi. Sulfat kislota iştirokida aromatik birikmalar b-n kondensatlanib I. s. hosilalarini, mas, izopro-pilbenzol, izopropiltoluol beradi.
Sanoatda propilenni gidratatsiyaga uç-ratiş yöli b-n olinadi. Gidratatsiya 70—75% li H2SO4 iştirokida 70— 80° t-ra va 1,0—2,8 MPa bosim ostida ötkaziladi. Xom aşyo sifatida neftni kreking va piroliz jarayonida hosil böladigan, tarkibida 30—90% propilendan iborat propanpropilen fraksi-yasi işlatiladi; ammo xom aşyo sifatida sof propilen ham qöllaniladi, Çunki bunda uşbu jarayonni past bosim ostida ötkaziş mumkin. Jara-yonning birinçi bosqiçida I. s, izopropil sulfat (CH3)2CHOSO,OH, H2SO4 va suvdan taşkil topgan muvozanat holatdagi aralaşma (sulfat kislotali ekstrakt) hosil bölib, ikkinçi bosqiçda u suv b-n birga qizdiriladi va hosil bölgan I. s. haydaladi. I. s. parafinlarni qavo ta'sirida oksidlab va b. usullar b-n ham olinadi. I. s. atseton, efirlar va b. organik mahsulotlar i. ç.da, lok-böyoq, atir-upa, farmatsevtika sanoatida erituvçi moylar, tabiiy smolalar, latekslar, antifrizlar uçun ekstragent sifatida qöllaniladi. IZORA — uy devorining yer b-n tokça orasidagi qismi. Köpinça tokçadan ösimliksimon öyma naqş (pax) b-n ajratiladi. I. sathi soddaroq islimiy yoki girih b-n töldiriladi (goho gançga öyib işlangan naqşlar b-n ham bezatiladi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЗОПРОПИЛ СПИРТ, пропанол-2, изопропанол, (СН3)2 СНОН — иккиламчи пропил спирт. Рангсиз суюқлик, мол. м. 60,09. Суюкланиш т-раси — 89,5°, қайнаш т-раси 82,4°. Зичлиги 785,5 кг/ м3. Сув ва органик эритувчилар б-н турли нисбатда аралашади; сув б-н азеотроп аралашма (кайнаш т-раси 80,2°; 87,7% И.с.) И. с. ёғ қатори бир атомли иккиламчи спиртларнинг (оддий ва мураккаб эфирлар ҳосил қилади, ОН — гуруҳини галоген ва б. б-н алмаштириш мумкин) барча хоссаларини намоён қилади. Дегидрогенланганда ацетонга айланади. Сульфат кислота иштирокида ароматик бирикмалар б-н конденсатланиб И. с. ҳосилаларини, мас, изопро-пилбензол, изопропилтолуол беради.
Саноатда пропиленни гидратацияга уч-ратиш йўли б-н олинади. Гидратация 70—75% ли H2SO4 иштирокида 70— 80° т-ра ва 1,0—2,8 МПа босим остида ўтказилади. Хом ашё сифатида нефтни крекинг ва пиролиз жараёнида ҳосил бўладиган, таркибида 30—90% пропилендан иборат пропанпропилен фракци-яси ишлатилади; аммо хом ашё сифатида соф пропилен ҳам қўлланилади, Чунки бунда ушбу жараённи паст босим остида ўтказиш мумкин. Жара-ённинг биринчи босқичида И. с, изопропил сульфат (CH3)2CHOSO,OH, H2SO4 ва сувдан ташкил топган мувозанат ҳолатдаги аралашма (сульфат кислотали экстракт) ҳосил бўлиб, иккинчи босқичда у сув б-н бирга қиздирилади ва ҳосил бўлган И. с. ҳайдалади. И. с. парафинларни қаво таъсирида оксидлаб ва б. усуллар б-н ҳам олинади. И. с. ацетон, эфирлар ва б. органик маҳсулотлар и. ч.да, лок-бўёқ, атир-упа, фармацевтика саноатида эритувчи мойлар, табиий смолалар, латекслар, антифризлар учун экстрагент сифатида қўлланилади. ИЗОРА — уй деворининг ер б-н токча орасидаги қисми. Кўпинча токчадан ўсимликсимон ўйма нақш (pax) б-н ажратилади. И. сатҳи соддароқ ислимий ёки гириҳ б-н тўлдирилади (гоҳо ганчга ўйиб ишланган нақшлар б-н ҳам безатилади).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.