Izotop almaşuvi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 83-b. — ziyouz.com
Izotop almaşuvi - biror ele ment izotoplarining sistemaning turli fazalari (suyuq, qattiq va b.), zarralari (molekula, ion) örtasida qay-ta taqsimlanişi. I.a.da moddalar tarkibini saqlagan holda bir izotop şaklidan ikkinçisiga ötib turadi, mas, xlorning oğir izotopi 37C1 b-n boyitilgan vodorod xloridga xlorning odatdagi izotopi (75,53% 35C1 va 24,47% -17C1) aralaştirilsa, I. a. reaksiyasi: H37C1 + 35C12=H35C1 + 35C1»C1, N»C1+35C137C1=H35C1+37C12 natijasiyaa vodorod xloridda oğir izotop kamayib, xlorda köpayadi.
I.a.— bir xil atomlar yoki atom guruhlari orasida röy beradigan alma-şinuvning bir körinişi; bunday almaşinuvning mumkinligini 1886 y.da Mendeleyev aytib bergan edi. I. a. reaksiyalari gomogen (erigan modda b-n erituvçi örtasida, gazlar aralaşmasida va h.k.) va geterogen (qattiq va suyuq moddalar orasida, qattiq katalizator yuzasi b-n gazlar orasida va h.k.) şaroitda ötkazilişi mumkin. I. a.da reaksiyaga kirişuvçi moddalar izotoplar tarkibini tenglaştirişga intiladi va bunda izotoplar muvozanati vujudga keladi. Ammiak b-n ammoniy xlorid tarkibidagi azot elementlari örtasidagi I. a.da avvaliga har ikki azotning tabiiy tarkibi bir xil bölib (I5N: I4N= 1:262), keyin esa hosil bölgan tuzda I5N ning mikdori ammiakdagiga nisbatan 3,4% kupayadi. Ana şunday I. a.ni maxsus fraksion kolonnalarda köp marta qaytarib, I4NH4C1+I5NH3 15NH4C1+14NH3 reaksiyasi asosida I5NH4C1 oliş mumkin. Ana şunday yöl b-n uglerod 13S, ol-tingugurt 34S, *S va b.ning oğir izo-toplari konsentratlari olinadi. I.a. izotop indikatorlar sifatida qöllaniladigan moddalarga izotop belgi ki-ritiş usullaridan biri bölib xizmat qiladi. Mas, oğir benzol C6D6 ni I. a. yöli b-n oddiy benzol C6H6 va oğir sulfat kislota D2SO4 dan oliş oson, oğir sulfat kislota esa öz navbatida SO3 ni D2O da eritib olinadi.
I. a. imkoniyati va tezligi molekulalarning tabiati, tuzilişi, muhit, katalizatorlar va b.ga boğliq. Mas, fenol C6H5OH b-n D2O örtasidagi N—D almaşinuvi — ON guruxda bir lahzada, benzol halqasida esa ğoyat sekin boradi. Benzol halqasiga — NO2 guruhi kiritilsa yoki D2O suyuq ammiak ND3 b-n almaştirilsa, yadrodagi almaşinuv juda tezlaşadi. I.a. krnu-niyatlari va tartibini örganiş katta axamiyatga ega, çunki oddiy kimyoviy reaksiyalarda atomlar va guruhlar ha-rakatçanligi şu qonuniyatlarga boglik.
I. a. turli ilmiy işlarda va sanoatda keng qöllaniladi. Oğir suvni sanoat miqyosida olişda deyteriyni konsentrlaş I. a. reaksiyasi orqali amalga oşadi.
Ad.: Radioaktivniye indikatori v ximii. Osnovi metoda, pod red. V. B. Lukyanova, 3 izd., M., 1985.
Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЗОТОП АЛМАШУВИ - бирор эле мент изотопларининг системанинг турли фазалари (суюқ, қаттиқ ва б.), зарралари (молекула, ион) ўртасида қай-та тақсимланиши. И.а.да моддалар таркибини сақлаган ҳолда бир изотоп шаклидан иккинчисига ўтиб туради, мас, хлорнинг оғир изотопи 37С1 б-н бойитилган водород хлоридга хлорнинг одатдаги изотопи (75,53% 35С1 ва 24,47% -17С1) аралаштирилса, И. а. реакцияси: Н37С1 + 35С12=Н35С1 + 35С1»С1, Н»С1+35С137С1=Н35С1+37С12 натижасияа водород хлоридда оғир изотоп камайиб, хлорда кўпаяди.
И.а.— бир хил атомлар ёки атом гуруҳлари орасида рўй берадиган алма-шинувнинг бир кўриниши; бундай алмашинувнинг мумкинлигини 1886 й.да Менделеев айтиб берган эди. И. а. реакциялари гомоген (эриган модда б-н эритувчи ўртасида, газлар аралашмасида ва ҳ.к.) ва гетероген (қаттиқ ва суюқ моддалар орасида, қаттиқ катализатор юзаси б-н газлар орасида ва ҳ.к.) шароитда ўтказилиши мумкин. И. а.да реакцияга киришувчи моддалар изотоплар таркибини тенглаштиришга интилади ва бунда изотоплар мувозанати вужудга келади. Аммиак б-н аммоний хлорид таркибидаги азот элементлари ўртасидаги И. а.да аввалига ҳар икки азотнинг табиий таркиби бир хил бўлиб (I5N: I4N= 1:262), кейин эса ҳосил бўлган тузда I5N нинг микдори аммиакдагига нисбатан 3,4% купаяди. Ана шундай И. а.ни махсус фракцион колонналарда кўп марта қайтариб, I4NH4C1+I5NH3 15NH4C1+14NH3 реакцияси асосида I5NH4C1 олиш мумкин. Ана шундай йўл б-н углерод 13С, ол-тингугурт 34S, *S ва б.нинг оғир изо-топлари концентратлари олинади. И.а. изотоп индикаторлар сифатида қўлланиладиган моддаларга изотоп белги ки-ритиш усулларидан бири бўлиб хизмат қилади. Мас, оғир бензол C6D6 ни И. а. йўли б-н оддий бензол С6Н6 ва оғир сульфат кислота D2SO4 дан олиш осон, оғир сульфат кислота эса ўз навбатида SO3 ни D2O да эритиб олинади.
И. а. имконияти ва тезлиги молекулаларнинг табиати, тузилиши, муҳит, катализаторлар ва б.га боғлиқ. Мас, фенол С6Н5ОН б-н D2O ўртасидаги Н—D алмашинуви — ОН гурухда бир лаҳзада, бензол ҳалқасида эса ғоят секин боради. Бензол ҳалқасига — NO2 гуруҳи киритилса ёки D2O суюқ аммиак ND3 б-н алмаштирилса, ядродаги алмашинув жуда тезлашади. И.а. крну-ниятлари ва тартибини ўрганиш катта ахамиятга эга, чунки оддий кимёвий реакцияларда атомлар ва гуруҳлар ҳа-ракатчанлиги шу қонуниятларга боглик.
И. а. турли илмий ишларда ва саноатда кенг қўлланилади. Оғир сувни саноат миқёсида олишда дейтерийни концентрлаш И. а. реакцияси орқали амалга ошади.
Ад.: Радиоактивные индикаторы в химии. Основы метода, под ред. В. Б. Лукьянова, 3 изд., М., 1985.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.