Izotop indikatorlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 83–84-b. — ziyouz.com
Izotop indikatorlar - izotop tarkibi b-n tabiiy izotoplardan farq qiladigan va har xil jarayonlarni örganişda belgi sifatida işlatiladigan moddalar. Kimyoviy elementlarning barqaror yoki radioaktiv izotoplari I. i. vazifasini bajaradi. Ularni aniqlaş va mikdorini belgilaş oson. I. i.ning uziga xosliligi ularni har qanday murakkab sistemalar, jumladan, tirik organizmlarda moddalar almaşinuvi, taqsimlanişi va özgarişlarini kuzatib borişga imkon beradi. Turli jismlarning, mas, metallarning diffuziya koeffi-siyentini topişda, tuproqdagi elementlarning ösimlik tanasiga singi-şini, hayvon va ösimlik töqimalaridagi hayot faoliyatini kuzatişda ham I. i.dan foydalaniş qulay. I. i. usuli bir element turli izotoplarining kimyoviy xossalari deyarli bir xil bölişiga va, ayniqsa, radioaktiv izo-toplarni aniqlaş osonligiga asoslangan. Bu usuldan foydalanişda belgili atomlarning qayta taqsimlanişiga (demak, birikmaning belgini yöqotişiga) sabab böla oladigan izotop almaşuvi reaksiyalarini, ba'zan jarayonning borişiga radioaktiv nurning ta'sir etişidan kelib çiqadigan radiatsion effektni hisobga oliş zarur. Belgili izgotop sifatida işla-tiladigan izotop örganilayotgan birikma tarkibiga kiritiladi.
I. i. usulini 1913 y. vengriyalik kimyogarlar D. Xeveşi va F. Panetlar taklif etgan. Birikma molekulasidagi turli atomlarning qanday boğlanganligini aniqlaşda ham I. i. usuli tat-biq etiladi. 270 dan ortiq barqaror va 1000 dan ortiq radioaktiv izotoplar ma'lum. Köpinça 2N, 13S, I5N, I8O va b. barqaror izotoplar sifatida qöllaniladi. Ular tabiiy izotoplar
aralaşmasidan turli usullar (haydaş, diffuziya, termodiffuziya, izotop almaşuvi, elektroliz) b-n olinadi.
Radioaktiv izotoplarni tanlaşda ularning yadroviy tavsifi, yarim yemiriliş davri, turi va nurlaniş energiyasidan foydalaniladi. Sun'iy radioaktiv izotoplar sifatida 3N, 19S, NR, 35S, 45Ca, 5lCr, 59Fe, mSo, 89Sr, »5Zr, 95Nb, IO0Ag, I3II va b. işlatiladi.
Kristallarda aralaşma bir tekis tarqalganligini, ösimliklarda fosforning qayerda yiğilişini, analitik va texnologik sxemalarni tekşirişda, organizmda moddalar almaşinuvi va tezligini, öğitlarning sama-radorligini aniqlaşda, miqdoriy analizda, turli jarayonlar mexanizmini anikdaşda I. i.ning ahamiyati katta. Texnikada domna va b. peçlarda gazlarning harakatini, eritiş peçlarida turli elementlar (oltingugurt, kremniy, fosfor, marganets va b.)ning metall b-n toşqol orasida taqsimlanişini örganişda I. i. qöl keladi.
Ad: Radioaktivniye indikatori v ximii. [Osnovi metoda, pod red. V. B. Lukyanova] Zizd., M., 1985.
Aşraf Eminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЗОТОП ИНДИКАТОРЛАР - изотоп таркиби б-н табиий изотоплардан фарқ қиладиган ва ҳар хил жараёнларни ўрганишда белги сифатида ишлатиладиган моддалар. Кимёвий элементларнинг барқарор ёки радиоактив изотоплари И. и. вазифасини бажаради. Уларни аниқлаш ва микдорини белгилаш осон. И. и.нинг узига хослилиги уларни ҳар қандай мураккаб системалар, жумладан, тирик организмларда моддалар алмашинуви, тақсимланиши ва ўзгаришларини кузатиб боришга имкон беради. Турли жисмларнинг, мас, металларнинг диффузия коэффи-циентини топишда, тупроқдаги элементларнинг ўсимлик танасига синги-шини, ҳайвон ва ўсимлик тўқималаридаги ҳаёт фаолиятини кузатишда ҳам И. и.дан фойдаланиш қулай. И. и. усули бир элемент турли изотопларининг кимёвий хоссалари деярли бир хил бўлишига ва, айниқса, радиоактив изо-топларни аниқлаш осонлигига асосланган. Бу усулдан фойдаланишда белгили атомларнинг қайта тақсимланишига (демак, бирикманинг белгини йўқотишига) сабаб бўла оладиган изотоп алмашуви реакцияларини, баъзан жараённинг боришига радиоактив нурнинг таъсир этишидан келиб чиқадиган радиацион эффектни ҳисобга олиш зарур. Белгили изготоп сифатида ишла-тиладиган изотоп ўрганилаётган бирикма таркибига киритилади.
И. и. усулини 1913 й. венгриялик кимёгарлар Д. Хевеши ва Ф. Панетлар таклиф этган. Бирикма молекуласидаги турли атомларнинг қандай боғланганлигини аниқлашда ҳам И. и. усули тат-биқ этилади. 270 дан ортиқ барқарор ва 1000 дан ортиқ радиоактив изотоплар маълум. Кўпинча 2Н, 13С, I5N, I8O ва б. барқарор изотоплар сифатида қўлланилади. Улар табиий изотоплар
аралашмасидан турли усуллар (ҳайдаш, диффузия, термодиффузия, изотоп алмашуви, электролиз) б-н олинади.
Радиоактив изотопларни танлашда уларнинг ядровий тавсифи, ярим емирилиш даври, тури ва нурланиш энергиясидан фойдаланилади. Сунъий радиоактив изотоплар сифатида 3Н, 19С, НР, 35S, 45Ca, 5lCr, 59Fe, мСо, 89Sr, »5Zr, 95Nb, IO0Ag, I3II ва б. ишлатилади.
Кристалларда аралашма бир текис тарқалганлигини, ўсимликларда фосфорнинг қаерда йиғилишини, аналитик ва технологик схемаларни текширишда, организмда моддалар алмашинуви ва тезлигини, ўғитларнинг сама-радорлигини аниқлашда, миқдорий анализда, турли жараёнлар механизмини аникдашда И. и.нинг аҳамияти катта. Техникада домна ва б. печларда газларнинг ҳаракатини, эритиш печларида турли элементлар (олтингугурт, кремний, фосфор, марганец ва б.)нинг металл б-н тошқол орасида тақсимланишини ўрганишда И. и. қўл келади.
Ад: Радиоактивные индикаторы в химии. [Основы метода, под ред. В. Б. Лукьянова] Зизд., М., 1985.
Ашраф Эминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.