Izotoplar

Izotoplar (izo... va yun. topos — joy, örin) — bitta kimyoviy elementning tartib raqamlari teng, at.m.lari har xil bölgan atom turlari. I.ning atom yadrosidagi protonlar soni teng, ney-tronlar soni esa har xil (atom qobi-ğidagi elektronlar soni ham teng) bölganligi sababli ularning fizik va kimyoviy xossalari deyarli bir xil böladi. Elementning I. i yadro zaryadiga, atom yadrosidagi neytronlar soniga, binobarin, at. m.ga qarab bir-biridan farq qiladi. Elementlarning I.i kimyoviy elementlar davriy sistemasida ayni bir joyda turadi. Mas, vodorodning uçta izotopi bor: vodorod, deyteriy va tritiy. Bularning hammasi davriy sistemada birinçi örin (bitta katak)da joylaşgan. Yadrodagi nuklonlar soni bir xil bölgan atomlar I.dan farq qilib izobara-l a r , yadrosidagi neytronlar soni bir xil bölgan atomlar esa izotonlar deb ataladi. Oddiy vodorod atomida bitta proton va ikkita neytron bölsa, yadrosi murakkablaşadi, at.m. 2 ga teng böladi, biroq yadro atrofida bitta elektron aylanaveradi. Bu vodorod atomi bölsada oğir vodorod — deyteriy atomi deb ataladi. Oğir vodorodning kislorod b-n birikiş reaksiyasidan oğir su v olinadi.

Deyteriy yadrosiga bitta neytron qöşilsa, öta oğir vodorod — tritiy, uning kislorod b-n reaksiyasi natijasida suv hosil böladi. Deyteriy va tritiy vodorodning ogir I.i, ulardan hosil bölgan suvlar kimyoviy xossalari jihatdan oddiy suvdan farq, qilmasada, fizik xossalari b-n bir-biridan keskin farq qiladi. Tabiatdagi kupçilik kimyoviy elementlar aralaş I.dan iborat, deyarli hamma elementlarda I. mavjud. Mas, simob 7 ta, qalay 10 ta, uran esa 3 ta izotopga ega. Hozirgaça 280 ga yaqin barqaror va 2000 dan ortiq radioaktiv I. ma'lum. Sun'iy I.dan tinçlik va harbiy maqsadlarda yonilği sifatida foydalaniladi.