Izotsianatlar

Izotsianatlar — umumiy formu-lasi RN=C=O bölgan organik birik-malar. Alkş, aril-, geterilizotsianatlar (R — tegişliça Alk. Ag. geteroaromatik birikma qoldiği) ma'lum. Bularga atsilizotsianatlar RC(O) N=C=O, sulfonilizotsianatlar RCO2N=C=O va Si, Ge, Sn yoki R atomini tutuvçi (mas, (CH3)3SiN=C=O) elementoorganik I. xam kiradi.

I. infraqizil spektrlarida 2250— 2270 sm1 ga, ultrabinafşa spektrallarda esa 220—250 nm ga teng tavsifli yutilişni namoyon qiladi. I. mono-izotsianatlar va diizotsianatlarga bölinadi. Bular, asosan, suyuklik yoki qattiq moddalar bölib, zaharli, köplari lakrimatorlar hisoblanadi.

I. kimyoviy jixatdan kuçsiz asoslar bölib, kislorod atomi böyiça protonlanadi, ularga nukleofil örin alma-şiniş reaksiyalari xosdir. Mas, NA körinişdagi nukleofil reagentlar C=N boga böylab birikadi:

I. spirtlar b-n uretanlar, aminlar b-n moçevina hosilalarini beradi. Gidroksilamin, ammiak, gidrazin, amidlar, uretanlar, sianamid, moçevina, amidinlar, guanidinlar, nit-raminlar, sulfonamidlar b-n ham ta'sirlanadi. Suv b-n karbamin kislotani hosil qiladi, mahsulot karbonat angidrid va aminobirikmagaça parçalanadi. Oltingugurt, vodorod suv kabi ta'sir etadi. Karbon va mineral kislotalar b-n hosil qilingan birik-malar tez parçalanib, simmetrikangidridlar, aminlar yoki ammoniy tuzlarini beradi. Aromatik I. esa sulfat kislota ta'sirida halqa böylab sulfolanadi. Peroksidlar ta'sirida azobirikmalar hosil böladi. I. dimerlaniş va trimerlaniş xususiyatlariga ham ega.

I. sanoat miqyosida birmunça murakkab hisoblangan yuqori haroratda qaynaydigan (mas, o-dixlorbenzol) erituvçilar iştirokida aminlarni fosgenlaş orqali olinadi. Kursius, Gofman va Lossen qayta guruhlaniş usullari I. olişning muhim preparativ yöllaridan hisoblanadi.

I. sanoat miqyosida poliuretanlar, pestitsidlar, birlaşgan xillari esa töqimaçilik materiallari, rezina va lok i.ç.da qöllaniladi.