Jabra
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com
Jabra (branchtae), oyquloq — suv hayvonlarining gaz almaşinuv organi. Kelib çiqişi va tuzilişi har xil bölgan tana ösimtasidan iborat. J.da qon (yoki limfa) tomirlari qalin tör şaklida tarmoqlangan. Tomirlarning yupqa devori orqali qon yoki tana suyukligidan atrof muhitga CO2 ajralib, undan O2 yutiladi. Halqali çuvalçanglar J.si juda oddiy tuzilgan bölib, parapodiylarida (erkin örmalab yaşovçilar) yoki boşida (nay içida yaşovçilar), köpçilik yuksak qisqiçbaqasimonlarda esa kökrak oyoqlari asosida yoki tanasining ikki yonida joylaşgan. Haşarotlar suvda yaşaydigan liçinkalarining traxeya J.lari yupqa devorli ösimtadan iborat bölib, tananing har xil joyida örnaşgan ösimtaga uçi berk traxeya nayçalari kirib turadi. Mollyuskalar J.si ktenidiy yoki plastinkasimon. Ignaterililarniki (dengiz tipratikanlari va yulduzlari)niki içi suyuqlik b-n tölgan teri ösimtalaridan iborat.
Suvda yaşovçi xordalilar halqumi devorida bevosita yoki jabra oldi böşliği orqali taşqi muhitga oçiladigan J. yoriklari böladi. Içak b-n nafas oluvçilar, qobiklilar va boş qutisizlar J. yoriklari oraliğidagi tösiq qon kapillyarlari b-n ta'minlangan. J. yoriqlari orqali suv b-n qon örtasida gaz almaşinuvi röy beradi. Balikdar J. yoriklari J. yoylari b-n tösilgan. Toğayli baliklar J. yoylarida J. varaklari joylaşgan. Suyakli va ayrim toğayli baliklar J. varaklari 2 qator bölib sirtdan J. qopqoqlari b-n yopilgan. Bu qopqoqlar oğiz b-n bir vaqtda oçilib yopiladi. J. varaklari sirtidagi yupqa burmalar J.ning nafas oliş yuzasini kengaytiradi. Faol suzadigan baliklar J. yuzasi kam harakat baliqlarga nisbatan ança keng. Suvda va quruklikda yaşovçilar liçinkalarida taşqi J. böladi. J. suvtuz almaşinuvi, suv va tuz ionlarini şimib oliş va ajratişda hamda ammiak va moçevina ionlarini ajratib yuborişda muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАБРА (branchtae), ойқулоқ — сув ҳайвонларининг газ алмашинув органи. Келиб чиқиши ва тузилиши ҳар хил бўлган тана ўсимтасидан иборат. Ж.да қон (ёки лимфа) томирлари қалин тўр шаклида тармоқланган. Томирларнинг юпқа девори орқали қон ёки тана суюклигидан атроф муҳитга СО2 ажралиб, ундан О2 ютилади. Ҳалқали чувалчанглар Ж.си жуда оддий тузилган бўлиб, параподийларида (эркин ўрмалаб яшовчилар) ёки бошида (най ичида яшовчилар), кўпчилик юксак қисқичбақасимонларда эса кўкрак оёқлари асосида ёки танасининг икки ёнида жойлашган. Ҳашаротлар сувда яшайдиган личинкаларининг трахея Ж.лари юпқа деворли ўсимтадан иборат бўлиб, тананинг ҳар хил жойида ўрнашган ўсимтага учи берк трахея найчалари кириб туради. Моллюскалар Ж.си ктенидий ёки пластинкасимон. Игнатерилиларники (денгиз типратиканлари ва юлдузлари)ники ичи суюқлик б-н тўлган тери ўсимталаридан иборат.
Сувда яшовчи хордалилар ҳалқуми деворида бевосита ёки жабра олди бўшлиғи орқали ташқи муҳитга очиладиган Ж. ёриклари бўлади. Ичак б-н нафас олувчилар, қобиклилар ва бош қутисизлар Ж. ёриклари оралиғидаги тўсиқ қон капиллярлари б-н таъминланган. Ж. ёриқлари орқали сув б-н қон ўртасида газ алмашинуви рўй беради. Баликдар Ж. ёриклари Ж. ёйлари б-н тўсилган. Тоғайли баликлар Ж. ёйларида Ж. вараклари жойлашган. Суякли ва айрим тоғайли баликлар Ж. вараклари 2 қатор бўлиб сиртдан Ж. қопқоқлари б-н ёпилган. Бу қопқоқлар оғиз б-н бир вақтда очилиб ёпилади. Ж. вараклари сиртидаги юпқа бурмалар Ж.нинг нафас олиш юзасини кенгайтиради. Фаол сузадиган баликлар Ж. юзаси кам ҳаракат балиқларга нисбатан анча кенг. Сувда ва қурукликда яшовчилар личинкаларида ташқи Ж. бўлади. Ж. сувтуз алмашинуви, сув ва туз ионларини шимиб олиш ва ажратишда ҳамда аммиак ва мочевина ионларини ажратиб юборишда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.