Jahon pullari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–107-b. — ziyouz.com
Jahon pullari - umumiy universal tölov vositasi sifatida tan olingan, xalqaro miqyosda hamma uçun xarid vositasi, boyliklarning umumiy ölçov birligi, qiymatning xalqaro ifodasi bölgan pullar; jahon bozorida amal qiluvçi yuksak likvidli pullar. J. p. milliy pullardan barça mamlakatlarning xalqaro muomalasida işlatilişi b-n farq qiladi. J. p. qadimda xalqaro savdo paydo bölişi b-n vujudga kelgan. Dastlab J. p. vazifasini boy, davlatlararo savdoda faol qatnaşadigan mamlakatning oltin va kumuş tangalari, keyinçalik oltin quymalar, yombilar bajargan (ular tangalarga nisbatan katta vaznga ega bölib, savdo aylanmasi katta bölgan, bir yöla köp pul talab qilinadigan muomalada qöllanilgan). 20-a. ning 1-çoragidan oltin pullar muomaladan çiqarilib, ular örnini bir pul birligiga töğri keladigan sof oltin miqdori (g) b-n ta'minlangan qoğoz pullar egalladi. Şu paytdan boşlab, iqtisodiyoti kuçli mamlakatlarning barqaror deb tan olingan qoğoz pullari J. p. vazifasini ötay boşladi (2-jahon uruşidan söng J. p. vazifasini AQŞ dollari öz zimmasiga oldi). 20-a.ning 70-y.lariga kelib köpgina mamlakatlarda qoğoz pul birliklarining oltin ta'minoti bekor qilindi. Lekin şunga qaramay qoğoz J. p. doirasi kengaydi va ular qatoriga erkin almaştiriladigan ingliz funt sterlingi, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Şveysariya franki qöşildi. Keyingi yillarda bu milliy pullar içida raqobat kuçayib, dunyo miqyosida AQŞ dollari va Yaponiya iyenasining mavqei kötarildi, natijada jahon bozori asosan ikki zona — AQŞ dollari va Yaponiya iyenasi zonalariga ajraldi. 1999 y. 1 yanv.da Yevropa Ittifoqining 11 mamlakati uçun umumiy bölgan yangi pul — yevro davlatlararo hisob-kitoblarda muomalaga kiritildi (2002 y. 1 yanv.dan Ye. banknotlari va tangalari muomalaga çiqarildi). Bundan közlangan maqsad Yevropada AQŞ dollarining tazyiqiga qarşi kuraşiş, uning hukmronligiga barham berişdir. J. p. sifatida yevro AQŞ dollarining jiddiy raqobatçisi (1 AQŞ dollari =1,13 yevro; 2002, fev.). Xalqaro iqtisodiy integratsiya kuçayişi b-n J. p.ning turlari qisqarib, uning vazifasini ozçilik valyuta bajaradi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАҲОН ПУЛЛАРИ - умумий универсал тўлов воситаси сифатида тан олинган, халқаро миқёсда ҳамма учун харид воситаси, бойликларнинг умумий ўлчов бирлиги, қийматнинг халқаро ифодаси бўлган пуллар; жаҳон бозорида амал қилувчи юксак ликвидли пуллар. Ж. п. миллий пуллардан барча мамлакатларнинг халқаро муомаласида ишлатилиши б-н фарқ қилади. Ж. п. қадимда халқаро савдо пайдо бўлиши б-н вужудга келган. Дастлаб Ж. п. вазифасини бой, давлатлараро савдода фаол қатнашадиган мамлакатнинг олтин ва кумуш тангалари, кейинчалик олтин қуймалар, ёмбилар бажарган (улар тангаларга нисбатан катта вазнга эга бўлиб, савдо айланмаси катта бўлган, бир йўла кўп пул талаб қилинадиган муомалада қўлланилган). 20-а. нинг 1-чорагидан олтин пуллар муомаладан чиқарилиб, улар ўрнини бир пул бирлигига тўғри келадиган соф олтин миқдори (г) б-н таъминланган қоғоз пуллар эгаллади. Шу пайтдан бошлаб, иқтисодиёти кучли мамлакатларнинг барқарор деб тан олинган қоғоз пуллари Ж. п. вазифасини ўтай бошлади (2-жаҳон урушидан сўнг Ж. п. вазифасини АҚШ доллари ўз зиммасига олди). 20-а.нинг 70-й.ларига келиб кўпгина мамлакатларда қоғоз пул бирликларининг олтин таъминоти бекор қилинди. Лекин шунга қарамай қоғоз Ж. п. доираси кенгайди ва улар қаторига эркин алмаштириладиган инглиз фунт стерлинги, Германия маркаси, Япония иенаси, Швейцария франки қўшилди. Кейинги йилларда бу миллий пуллар ичида рақобат кучайиб, дунё миқёсида АҚШ доллари ва Япония иенасининг мавқеи кўтарилди, натижада жаҳон бозори асосан икки зона — АҚШ доллари ва Япония иенаси зоналарига ажралди. 1999 й. 1 янв.да Европа Иттифоқининг 11 мамлакати учун умумий бўлган янги пул — евро давлатлараро ҳисоб-китобларда муомалага киритилди (2002 й. 1 янв.дан Е. банкнотлари ва тангалари муомалага чиқарилди). Бундан кўзланган мақсад Европада АҚШ долларининг тазйиқига қарши курашиш, унинг ҳукмронлигига барҳам беришдир. Ж. п. сифатида евро АҚШ долларининг жиддий рақoбатчиси (1 АҚШ доллари =1,13 евро; 2002, фев.). Халқаро иқтисодий интеграция кучайиши б-н Ж. п.нинг турлари қисқариб, унинг вазифасини озчилик валюта бажаради.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.