Jahon xöjaligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–111-b. — ziyouz.com
Jahon xöjaligi - turli mamlakatlar milliy iqtisodiyotining bozor munosabatlari zamirida bir-birini taqozo etgani holda umumjahon yaxlitligini taşkil etişi; jahondagi özaro aloqador milliy xujaliklar va xalqaro iqtisodiy munosabatlar majmui. J. x. bozor iqtisodiyoti rivojining maxsuli sifatida 19-a.ning oxiri — 20-a. boşlarida şakllandi. Xalqaro mehnat taqsimoti turli mamlakatlar milliy xujaliklarini ixtisoslaşişiga olib keladi, ya'ni muayyan mamlakatda u yoki bu soha ustuvor rivojlanadi. Ixtisoslaşuv mamlakatda kanday tabiiy resurslarning borligiga va şu yerdagi i. ç. tajribasiga boğliq. Ixtisoslaşuv xarajatlarni kamaytirib, tovarlarni sifatli
i. ç. imkonini berganidan xalqaro aloqalarni zaruratga aylantiradi.
J. x.dagi iqtisodiy aloqalar har bir mamlakat milliy iqtisodiyotining mustaqilligi; mamlakatlar iqtisodiy munosabatlarining bozor qoidalari asosida olib borilişi; iqtisodiy aloqalar uning iştirokçilar uçun zaruriy manfaatli bölişi; milliy xöjaliklar manfaatlarining uyğunligiga tayanib, ixtiyoriy ravişda va şaroit yetilganda özaro integratsiyalaşuvi tamoyillariga asoslanadi.
J. x. aloqalari köp qirrali bölib, savdo-sotiq, xalqaro valyuta-kredit munosabatlari, kapital çiqariş va uni kiritiş, oçiq iqtisodiy zonalar taşkil etiş, iş kuçi migratsiyasini uyuştiriş, birgalikda ilmiy-texnikaviy loyihalarni moliyalaştiriş, axborot almaşiş, sayyohlik sohasida hamkorlik qiliş kabi şakllarga ega.
J. x.da xalqaro taşkilotlar tenglikka asoslangan va özaro manfaatli iqtisodiy aloqalar va hamkorlik urnatişga xizmat qiladi.
J. x. aloqalari bevosita turli mamlakatlardagi firmalar, banklar va davlat idoralari örtasida, şuningdek, bevosita — xalqaro taşkilotlar iştirokida amalga oşiriladi. Bular jumlasiga Jahon banki, Xalqaro valyuta fondi, Osiyo rivojlaniş banki, Yevropa tiklaniş va taraqqiyot banki, Xalqaro mehnat taşkiloti, Jahon savdo taşkiloti va b. kiradi.
J. x.ni taşkil etuvçi milliy xöjaliklar ikki yösinda guruxlaştiriladi: 1) rivojlaniş yönalişlari buyiça mamlakatlar bozor iqtisodiyoöti rivojlangan mamlakatlar, rivojlanayotgan mamlakatlar va bozor iqtisodiyoti tizimiga ötiş davrida yoki iqtisodiy transformatsiya bosqiçidagi mamlakatlarga ajratiladi; 2) iqtisodiy rivojlanganlik darajasiga kura mamlakatlar yalpi milliy mahsulot (YAMM) körsatkiçlari buyiça 3 ta asosiy guruhga bölinadi: daromadi past (axoli jon boşiga yillik YAMM körsatkiçi 987 AQŞ dollari), daromadi örtaça (5323,2 dollar) va daromadi yuqori (22921,3 dollar) bölgan mamlakatlar (1999).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАҲОН ХЎЖАЛИГИ - турли мамлакатлар миллий иқтисодиётининг бозор муносабатлари замирида бир-бирини тақозо этгани ҳолда умумжаҳон яхлитлигини ташкил этиши; жаҳондаги ўзаро алоқадор миллий хужаликлар ва халқаро иқтисодий муносабатлар мажмуи. Ж. х. бозор иқтисодиёти ривожининг махсули сифатида 19-а.нинг охири — 20-а. бошларида шаклланди. Халқаро меҳнат тақсимоти турли мамлакатлар миллий хужаликларини ихтисослашишига олиб келади, яъни муайян мамлакатда у ёки бу соҳа устувор ривожланади. Ихтисослашув мамлакатда кандай табиий ресурсларнинг борлигига ва шу ердаги и. ч. тажрибасига боғлиқ. Ихтисослашув харажатларни камайтириб, товарларни сифатли
и. ч. имконини берганидан халқаро алоқаларни заруратга айлантиради.
Ж. х.даги иқтисодий алоқалар ҳар бир мамлакат миллий иқтисодиётининг мустақиллиги; мамлакатлар иқтисодий муносабатларининг бозор қоидалари асосида олиб борилиши; иқтисодий алоқалар унинг иштирокчилар учун зарурий манфаатли бўлиши; миллий хўжаликлар манфаатларининг уйғунлигига таяниб, ихтиёрий равишда ва шароит етилганда ўзаро интеграциялашуви тамойилларига асосланади.
Ж. х. алоқалари кўп қиррали бўлиб, савдо-сотиқ, халқаро валюта-кредит муносабатлари, капитал чиқариш ва уни киритиш, очиқ иқтисодий зоналар ташкил этиш, иш кучи миграциясини уюштириш, биргаликда илмий-техникавий лойиҳаларни молиялаштириш, ахборот алмашиш, сайёҳлик соҳасида ҳамкорлик қилиш каби шаклларга эга.
Ж. х.да халқаро ташкилотлар тенгликка асосланган ва ўзаро манфаатли иқтисодий алоқалар ва ҳамкорлик урнатишга хизмат қилади.
Ж. х. алоқалари бевосита турли мамлакатлардаги фирмалар, банклар ва давлат идоралари ўртасида, шунингдек, бeвосита — халқаро ташкилотлар иштирокида амалга оширилади. Булар жумласига Жаҳон банки, Халқаро валюта фонди, Осиё ривожланиш банки, Европа тикланиш ва тараққиёт банки, Халқаро меҳнат ташкилоти, Жаҳон савдо ташкилоти ва б. киради.
Ж. х.ни ташкил этувчи миллий хўжаликлар икки йўсинда гурухлаштирилади: 1) ривожланиш йўналишлари буйича мамлакатлар бозор иқтисодиёўти ривожланган мамлакатлар, ривожланаётган мамлакатлар ва бозор иқтисодиёти тизимига ўтиш даврида ёки иқтисодий трансформация босқичидаги мамлакатларга ажратилади; 2) иқтисодий ривожланганлик даражасига кура мамлакатлар ялпи миллий маҳсулот (ЯММ) кўрсаткичлари буйича 3 та асосий гуруҳга бўлинади: даромади паст (аxоли жон бошига йиллик ЯММ кўрсаткичи 987 АҚШ доллари), даромади ўртача (5323,2 доллар) ва даромади юқори (22921,3 доллар) бўлган мамлакатлар (1999).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.