Jahon xöjaligi geografiyasi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com

Jahon xöjaligi geografiyasi — iqtisodiy va ijtimoiy geogr. sohasi, xalqaro geografik mehnat taqsimotining şakllanişi, mamlakatlarning ixtisoslaşuvi, har xil ijtimoiy-siyosiy vaziyat hukmron bölgan şaroitda dunyodagi iqtisodiy munosabatlarning rivojlaniş qonuniyatlarini örganadi. Xalqaro geografik mehnat taqsimoti jahon xöjaligini harakatlantiruvçi kuçi va negizidir.

Jahon xöjaligining geografik modeli 20-a. arafasida töla-tökis şakllanib böldi. Uning rivojlanişi 20-a. ning 1-yarmida ayrim hududlarni qamrab olinişi, mazkur asrning ikkinçi yarmida esa hududiy va ayniqsa tarmoqlar tarkibining takomillaştirilişi hisobiga amalga oşdi.

Hoz. zamon ilmiy-texnika taraqqiyoti şaroitida jahon xöjaligi va öning tarmoqlari strukturasida sodir bölayotgan keskin siljişlar J. x. g.da katta özgarişlar bölişiga olib kelmoqda. Şu bois J. x. g.dagi strukturali siljişlarni öz vaqtida örganiş nihoyatda muhimdir.

Jahon xöjaligining hozirgi vaqtdagi geografik modeli köndankönga Mörakkablaşib bormoqda. Jahon xöjaligi tarkibida 10 ta eng muhim va yirik markazlarni (Şim. Amerika, Yevropa, Yaponiya, Xitoy, Jan.-Şarqiy Osiyo, Braziliya, Jan.-Ğarbiy Osiyo, Rossiya, Avstraliya va Hindiston) ajratiş mumkin. Mana şu va b. mamlakatlar hamda regionlar doirasidagi va örtasidagi iqtisodiy-siyosiy mönosabatlarni, ölarga xos xususiyatlar va qonuniyatlarni aniqlab beriş J. x. g.sining muhim vazifasidir.

Iqtisodiyotning hödödiy joylaşöviga ta'sir etövçi tabiiy (tabiiy şaroit va resurslar, tabiiy aloqa yöllarining mavjudligi) va ijtimo-iyiqtisodiy (modsiy boyliklar i. ç. usullari, iqtisodiy geografik örni, mehnat resurslari, transportiqtisodiy va b. iqtisodiy şaroitlar, texnik rivojlaniş darajasi, sanoat va q. x. örtasidagi nisbat, milliy daromad darajasi va h. k.) omillar tadqiq qilinadi va ular b-n boğliq muammolarni hal etiş yöllari izlanadi.

J. x. g. 2 qismdan iborat bölib, birinçi — asosiy qismi möhim tuşunçalar, tamoyillar, qonuniyatlar hamda dunyo regionlari va ayrim mamlakatlar miqyosida iqtisodiy salohiyatni belgilab beruvçi resurslar va omillar sistemasi töğrisidagi ma'lumotlarni öz içiga oladi. Ikkinçi — regional mamlakatşönoslik qismida Dönyo miqyosida iqtisodiy-siyosiy vaziyatni belgilab beruvçi regionlar hamda ayrim iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarning majmuali iqtisodiy-ijtimoiy holati örganiladi. Şuningdek, dunyo miqyosida aholisining soni, hududining kattaligi, ya'ni iqtisodiy salohiyati ulkan bölgan davlatlar ham mavjud. Ayrim mamlakatlarning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi tavsifi, ularning geografik örni, tabiiy resurs omillari, aholisi va mehnat resörslari, xöjaligi, içki tafovuglari hamda taşqi iqtisodiy aloqalari böyiça mavjud ma'lömotlarga asoslanadi.

J. x. g. iqtisodiy qonöniyatlarga amal qilgan holdagina mamlakatlar va regionlarga ularga xos tarmoqlar va hududiy tarkiblarni global, regional va ayrim davlatlar miqyosida haqqoniy tadqiq etiş vazifasini muvaffaqiyatli bajarişi mumkin.

J. x. g.da har bir mamlakatning dunyo iqtisodiyoti va siyosatida tutgan örni va rolini baholaşga muhim ahamiyat berilişi kerak. Özbekiston Respublikasi jahon xöjaligi strukturasida sanoat (paxta tolasi, avtomobillar, samolyotlar, elektr energiya, tabiiy gaz, rangli, nodir va qimmatbaho metallar, quriliş xom aşyosi va b.) va q. x. (paxta va qoraköl terisi, sabzavot, meva va uzum, poliz ekinlari va b.) mahsulotlarini i. ç. va yetiştirişda muayyan mavqega ega.

Abduhakim Qayumov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАҲОН ХЎЖАЛИГИ ГЕОГРАФИЯСИ — иқтисодий ва ижтимоий геогр. соҳаси, халқаро географик меҳнат тақсимотининг шаклланиши, мамлакатларнинг ихтисослашуви, ҳар хил ижтимоий-сиёсий вазият ҳукмрон бўлган шароитда дунёдаги иқтисодий муносабатларнинг ривожланиш қoнуниятларини ўрганади. Халқаро географик меҳнат тақсимоти жаҳон хўжалигини ҳаракатлантирувчи кучи ва негизидир.

Жаҳон хўжалигининг географик модели 20-а. арафасида тўла-тўкис шаклланиб бўлди. Унинг ривожланиши 20-а. нинг 1-ярмида айрим ҳудудларни қамраб олиниши, мазкур асрнинг иккинчи ярмида эса ҳудудий ва айниқса тармоқлар таркибининг такомиллаштирилиши ҳисобига амалга ошди.

Ҳоз. замон илмий-техника тараққиёти шароитида жаҳон хўжалиги ва ўнинг тармоқлари структурасида содир бўлаётган кескин силжишлар Ж. х. г.да катта ўзгаришлар бўлишига олиб келмоқда. Шу боис Ж. х. г.даги структурали силжишларни ўз вақтида ўрганиш ниҳоятда муҳимдир.

Жаҳон хўжалигининг ҳозирги вақтдаги географик модели кўнданкўнга Мўраккаблашиб бормоқда. Жаҳон хўжалиги таркибида 10 та энг муҳим ва йирик марказларни (Шим. Америка, Европа, Япония, Хитой, Жан.-Шарқий Осиё, Бразилия, Жан.-Ғарбий Осиё, Россия, Австралия ва Ҳиндистон) ажратиш мумкин. Мана шу ва б. мамлакатлар ҳамда регионлар доирасидаги ва ўртасидаги иқтисодий-сиёсий мўносабатларни, ўларга хос хусусиятлар ва қонуниятларни аниқлаб бериш Ж. х. г.сининг муҳим вазифасидир.

Иқтисодиётнинг ҳўдўдий жойлашўвига таъсир этўвчи табиий (табиий шароит ва ресурслар, табиий алоқа йўлларининг мавжудлиги) ва ижтимо-ийиқтисодий (модций бойликлар и. ч. усуллари, иқтисодий географик ўрни, меҳнат ресурслари, транспортиқтисодий ва б. иқтисодий шароитлар, техник ривожланиш даражаси, саноат ва қ. х. ўртасидаги нисбат, миллий даромад даражаси ва ҳ. к.) омиллар тадқиқ қилинади ва улар б-н боғлиқ муаммоларни ҳал этиш йўллари изланади.

Ж. х. г. 2 қисмдан иборат бўлиб, биринчи — асосий қисми мўҳим тушунчалар, тамойиллар, қонуниятлар ҳамда дунё регионлари ва айрим мамлакатлар миқёсида иқтисодий салоҳиятни белгилаб берувчи ресурслар ва омиллар системаси тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олади. Иккинчи — регионал мамлакатшўнослик қисмида Дўнё миқёсида иқтисодий-сиёсий вазиятни белгилаб берувчи регионлар ҳамда айрим иқтисодий ривожланган мамлакатларнинг мажмуали иқтисодий-ижтимоий ҳолати ўрганилади. Шунингдек, дунё миқёсида аҳолисининг сони, ҳудудининг катталиги, яъни иқтисодий салоҳияти улкан бўлган давлатлар ҳам мавжуд. Айрим мамлакатларнинг иқтисодий ва ижтимоий географияси тавсифи, уларнинг географик ўрни, табиий ресурс омиллари, аҳолиси ва меҳнат ресўрслари, хўжалиги, ички тафовуглари ҳамда ташқи иқтисодий алоқалари бўйича мавжуд маълўмотларга асосланади.

Ж. х. г. иқтисодий қонўниятларга амал қилган ҳолдагина мамлакатлар ва регионларга уларга хос тармоқлар ва ҳудудий таркибларни глобал, регионал ва айрим давлатлар миқёсида ҳаққoний тадқиқ этиш вазифасини муваффақиятли бажариши мумкин.

Ж. х. г.да ҳар бир мамлакатнинг дунё иқтисодиёти ва сиёсатида тутган ўрни ва ролини баҳолашга муҳим аҳамият берилиши керак. Ўзбекистoн Республикаси жаҳон хўжалиги структурасида саноат (пахта толаси, автомобиллар, самолётлар, электр энергия, табиий газ, рангли, нодир ва қимматбаҳо металлар, қурилиш хом ашёси ва б.) ва қ. х. (пахта ва қоракўл териси, сабзавот, мева ва узум, полиз экинлари ва б.) маҳсулотларини и. ч. ва етиштиришда муайян мавқега эга.

Абдуҳаким Қаюмов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.