Jalilovlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–37-b. — ziyouz.com
Jalilovlar — özbek san'atkorlar oilasi. Jalilov Töxtasin (1895, Andijon — 1966.10.5, Toşkent) — ardokli sozanda (ğijjakçi) va bastakor, özbek musiqali drama janri asosçilaridan. Özbekiston xalq artisti (1937). Usta Ofoq Oxun va Muhammad Usmon tanburçidan ta'lim olgan. 1918—20 y.larda taşviqot brigadasida xonanda va sozanda. Milliy musiqa tögaragi (1923—26), Andijon musiqali drama teatri (1929— 34), Toşkentdagi Özbek davlat musiqali teatri (1934—36), Özbek davlat filarmoniyasining aşula va rake ansambli (1937—40), Muqimiy teatrida badiiy rahbar (1940—52), musiqa rahbari (1952-66).
1927—29 y.larda F. Zafariyning «Halima», K. Yaşinning «Urtoqlar», S. Abdullaning «Oyxon», 1935 y.da K. Yaşin va M. Muhamedovning «Gulsara» pyesalariga, özbek san'ati dekadasi (Moskva, 1937)da körsatilgan «Sayil» va «Kolxoz töyi» tomoşalariga özbek musiqa merosi namunalarini moslaştirgan va mustaqil musiqa nomerlari yaratgan. «Tohir va Zuhra» (S. Abdulla librettosi, 1940), «Nurxon» (K. Yaşin, 1942) kabi asarlari musiqali drama janrining yuksak namunalariga aylangan. A. S. Puşkinning «Ruslan va Lyudmila» dostonidagi «Bağişlov» matniga J. yaratgan romans bastakorlik ijodiyotidagi kamyob asardir. 2-jahon uruşi yillarida T. Sodiqov, M. Burhonov va b. kompozitorlar hamda bastakor N. Hasanov b-n birgalikda « Özbekiston qiliçi» (1942,29 apr.) konsert-spektakliga musiqa yaratgan. Uruşdan keyingi yillarda «Muqimiy» (S. Abdulla, 1949), «Ravşan va Zulxumor» (K. Yaşin, 1957) musiqali dramalarini G. Muşel, «Alpomiş»ni (S. Abdulla, 1949) B. Nadejdin, «Ğunçalar»ni (3. Fatxullin, 1945) B. Brovsin, sönggi musiqali dramasi — «Farğona hikoyasi»ni (H. Ğulom, 1962) B. Zeydman b-n hamkorlikda yaratgan. B. Brovsin b-n «Tohir va Zuhra» musiqali dramasi asosida yaratilgan şu nomdagi opera (1949, 2-tahriri 1955) va operabalet ham muallifi. J. jami 40 dan ortiq musiqaviy sahna asarlari yaratişda qatnaşgan. «Oyxon», «Tohir va Zuxra», «Alpomiş» musiqali dramalari qator respublikalarda va çet ellarda sahnalaştirilgan. Özbek mumtoz şoirlaridan Navoiy, Furqat («Bahor ayyomida»), Muqimiy («Gulistonim mening») va b. ğazallariga bastalagan aşulalari, «Signal» (xalq sözi), «Dovruq» (K. Ahmadiy şe'ri), «Aziz Vatanim» (Habibiy), «Kokiling» (S. Zunnunova), «Yalla» va «Uynasin» (Uyğun) kabi qöşiqlari ommaviylaşib ketgan. S. Abdulla şe'riga bastalagan «Töylar muborak!» qöşiği nikoh töylarining albat asariga aylangan.
1925—27 y.larda Özbek konsert-etnografik ansamblining Qozon, Moskva, Leningrad, Boku ş.lari böylab va çet el (Parij, Berlin)da bergan konsertlarida faol qatnaşgan. Xalq raqslari jahon festivali (London, 1935)da iştirok etib, Oltin medalga sazovor bölgan. Eronga gastrolga borgan konsert brigadasining özbek gruppasiga rahbarlik qilgan (1942). Şogirdlari: S. Kalonov, K. Jabborov, F. Toşmatov, M. Mirzayev, D. Zokirov va b. Katta qizi E'tibor Jalilova — Özbekiston xalq artisti, öğillari Dehqon Jalilov — Özbekistonda xizmat kursatgan san'at arbobi, ommaviylaşgan — «Aylagaç» (Navoiy) kabi aşulalar muallifi Xolxöja (1919—71) va mohir sozanda Salohiddin Töxtasinovlar — Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar, kiçik qizi Xolida Jalilova — xonanda-pedagog. Özbek davlat filarmoniyasining özbek xalq çolğu asboblari orkestriga Töxtasin Jalilov nomi berilgan (1967).
E'tibor Jalilova Oftobxon rolida («Oftobxon»).
As: Muzikali dramalardan parçalar, T., 1958; Tanlangan asarlar, T., 1968; Qöşiqlar guldastasi, T., 1989.
Ad.: Akbarov I., Töxtasin Jalilov, T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАЛИЛОВЛАР — ўзбек санъаткорлар оиласи. Жалилов Тўхтасин (1895, Андижон — 1966.10.5, Тошкент) — аpдокли созанда (ғижжакчи) ва бастакор, ўзбек мусиқали драма жанри асосчиларидан. Ўзбекистoн халқ артисти (1937). Уста Офоқ Охун ва Муҳаммад Усмон танбурчидан таълим олган. 1918—20 й.ларда ташвиқот бригадасида хонанда ва созанда. Миллий мусиқа тўгараги (1923—26), Андижон мусиқали драма театри (1929— 34), Тошкентдаги Ўзбек давлат мусиқали театри (1934—36), Ўзбек давлат филармониясининг ашула ва раке ансамбли (1937—40), Муқимий театрида бадиий раҳбар (1940—52), мусиқа раҳбари (1952-66).
1927—29 й.ларда F. Зафарийнинг «Ҳалима», К. Яшиннинг «Уртоқлар», С. Абдулланинг «Ойхон», 1935 й.да К. Яшин ва М. Муҳамедовнинг «Гулсара» пьесаларига, ўзбек санъати декадаси (Москва, 1937)да кўрсатилган «Сайил» ва «Колхоз тўйи» томошаларига ўзбек мусиқа мероси намуналарини мослаштирган ва мустақил мусиқа номерлари яратган. «Тоҳир ва Зуҳра» (С. Абдулла либреттоси, 1940), «Нурхон» (К. Яшин, 1942) каби асарлари мусиқали драма жанрининг юксак намуналарига айланган. А. С. Пушкиннинг «Руслан ва Людмила» достонидаги «Бағишлов» матнига Ж. яратган романс бастакорлик ижодиётидаги камёб асардир. 2-жаҳон уруши йилларида Т. Содиқов, М. Бурҳонов ва б. композиторлар ҳамда бастакор Н. Ҳасанов б-н биргаликда « Ўзбекистон қиличи» (1942,29 апр.) концерт-спектаклига мусиқа яратган. Урушдан кейинги йилларда «Муқимий» (С. Абдулла, 1949), «Равшан ва Зулхумор» (К. Яшин, 1957) мусиқали драмаларини Г. Мушель, «Алпомиш»ни (С. Абдулла, 1949) Б. Надеждин, «Ғунчалар»ни (3. Фатхуллин, 1945) Б. Бровцин, сўнгги мусиқали драмаси — «Фарғона ҳикояси»ни (Ҳ. Ғулом, 1962) Б. Зейдман б-н ҳамкорликда яратган. Б. Бровцин б-н «Тоҳир ва Зуҳра» мусиқали драмаси асосида яратилган шу номдаги опера (1949, 2-таҳрири 1955) ва операбалет ҳам муаллифи. Ж. жами 40 дан ортиқ мусиқавий саҳна асарлари яратишда қатнашган. «Ойхон», «Тоҳир ва Зухра», «Алпомиш» мусиқали драмалари қатор республикаларда ва чет элларда саҳналаштирилган. Ўзбек мумтоз шоирларидан Навоий, Фурқат («Баҳор айёмида»), Муқимий («Гулистоним менинг») ва б. ғазалларига басталаган ашулалари, «Сигнал» (халқ сўзи), «Довруқ» (К. Аҳмадий шеъри), «Азиз Ватаним» (Ҳабибий), «Кокилинг» (С. Зуннунова), «Ялла» ва «Уйнасин» (Уйғун) каби қўшиқлари оммавийлашиб кетган. С. Абдулла шеърига басталаган «Тўйлар муборак!» қўшиғи никоҳ тўйларининг албат асарига айланган.
1925—27 й.ларда Ўзбек концерт-этнографик ансамблининг Қозон, Москва, Ленинград, Боку ш.лари бўйлаб ва чет эл (Париж, Берлин)да берган концертларида фаол қатнашган. Халқ рақслари жаҳон фестивали (Лондон, 1935)да иштирок этиб, Олтин медалга сазовор бўлган. Эронга гастролга борган концерт бригадасининг ўзбек группасига раҳбарлик қилган (1942). Шогирдлари: С. Калонов, К. Жабборов, F. Тошматов, М. Мирзаев, Д. Зокиров ва б. Катта қизи Эътибор Жалилова — Ўзбекистон халқ артисти, ўғиллари Деҳқон Жалилов — Ўзбекистонда хизмат курсатган санъат арбоби, оммавийлашган — «Айлагач» (Навоий) каби ашулалар муаллифи Холхўжа (1919—71) ва моҳир созанда Салоҳиддин Тўхтасиновлар — Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар, кичик қизи Холида Жалилова — хонанда-педагог. Ўзбек давлат филармониясининг ўзбек халқ чолғу асбоблари оркестрига Тўхтасин Жалилов номи берилган (1967).
Эътибор Жалилова Офтобхон ролида («Офтобхон»).
Ас: Музикали драмалардан парчалар, Т., 1958; Танланган асарлар, Т., 1968; Қўшиқлар гулдастаси, Т., 1989.
Ад.: Акбаров И., Тўхтасин Жалилов, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.