Jaloliddin Muhammad Akbar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 254–255-b. — ziyouz.com
Akbar Jaloliddin Muhammad (1542.14.10, Amarkot —1605, Agra yaqinidagi Sikandra qişloği) — Hindistondagi boburiylar saltanati hukmdori (1556 y.dan). Boburning nabirasi, Humoyunning öğli, 13 yoşida taxtga ötirgan (1556 y. 15 fev.). Dastlab vaziri turkman Bayramxon otaliq yordamida taxtni boşqargan, söngra baloğat yoşiga yetgaç, mamlakatni qattiqqöllik b-n idora eta boşlagan. Saltanatini kengaytiriş uçun muttasil kuraşgan. A. davrida Boburiylar saltanati şimda Balxsan tortib jan. da Godovari daryosigaça (Kaşmir va Afğoniston hududlari b-n), ğarbda Arabiston dengizidan şarqda Bengaliya qöltiğigaça bölgan ulkan hududni qamrab olgan. Markazlaşgan saltanat tuziş maqsadida 1574 y.dan içki islohotlar ötkazişga kirişadi: qöşin ustida nazoratni kuçaytiradi va uni qayta taşkil etib, yangidan qurollantiradi, mamlakatni yangi ma'muriy tumanlarga böladi. Nikoh riştalari orqali Rajput knyazliklari b-n aloqalarni mustahkamlagan. Rajputlar otliq qöşini A. qöşinining asosini taşkil qilgan. Yirik yer egalari — jogirdorlarning özboşimçaligiga qarşi bir qança çora-tadbirlarni ötkazgan, 1574 y. dehqonlar, sarkardalarga yer in'om etiş örniga xazinadan ularga maoş tölaşni, mamlakatdagi yerlardan soliq töplaşni öz xizmatçilari zimmasiga yuklagan. A. aholi orasida diniy jihatdan özaro birdamlikka erişiş maqsadida hindlarni yuqori mansablarga tayinlay boşlagan va yangi din — «dini ilohiy» joriy etgan. Bu din özida islom, hinduizm, parsizm va jaynizm dinlarining qorişmasidan iborat bölgan. A. dunyoviy va diniy hokimiyatni özida mujassamlaştirgan. Bu dinga e'tiqod qilganlar A.ning marhamatiga sazovor bölganlar. Keyinçalik A. vafotidan söng bu yangi din kiçik bir mazhabga aylanib qolgan. A. dehqonçilik va savdoga katta e'tibor bergan, Yevropa mamlakatlari b-n ham savdo-sotiq olib borgan. A. ilm-fan, san'atga ham homiylik qilgan. A.ning vaziri va dösti Abulfazl Allomiy A. saltanati tarixiga oid «Akbarnoma» asarini yozib qoddirgan. A. buyuk davlat arbobi, quvvai hofizasi kuçli, jasur, iqtidorli sarkarda bölgan.
Ad.: Qodirov P., Humoyun va Akbar, T., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКБАР Жалолиддин Муҳаммад (1542.14.10, Амаркот —1605, Агра яқинидаги Сикандра қишлоғи) — Ҳиндистондаги бобурийлар салтанати ҳукмдори (1556 й.дан). Бобурнинг набираси, Ҳумоюннинг ўғли, 13 ёшида тахтга ўтирган (1556 й. 15 фев.). Дастлаб вазири туркман Байрамхон оталиқ ёрдамида тахтни бошқарган, сўнгра балоғат ёшига етгач, мамлакатни қаттиққўллик б-н идора эта бошлаган. Салтанатини кенгайтириш учун муттасил курашган. А. даврида Бобурийлар салтанати шимда Балхцан тортиб жан. да Годовари дарёсигача (Кашмир ва Афғонистон ҳудудлари б-н), ғарбда Арабистон денгизидан шарқда Бенгалия қўлтиғигача бўлган улкан ҳудудни қамраб олган. Марказлашган салтанат тузиш мақсадида 1574 й.дан ички ислоҳотлар ўтказишга киришади: қўшин устида назоратни кучайтиради ва уни қайта ташкил этиб, янгидан қуроллантиради, мамлакатни янги маъмурий туманларга бўлади. Никоҳ ришталари орқали Ражпут князликлари б-н алоқаларни мустаҳкамлаган. Ражпутлар отлиқ қўшини А. қўшинининг асосини ташкил қилган. Йирик ер эгалари — жогирдорларнинг ўзбошимчалигига қарши бир қанча чора-тадбирларни ўтказган, 1574 й. деҳқонлар, саркардаларга ер инъом этиш ўрнига хазинадан уларга маош тўлашни, мамлакатдаги ерлардан солиқ тўплашни ўз хизматчилари зиммасига юклаган. А. аҳоли орасида диний жиҳатдан ўзаро бирдамликка эришиш мақсадида ҳиндларни юқори мансабларга тайинлай бошлаган ва янги дин — «дини илоҳий» жорий этган. Бу дин ўзида ислом, ҳиндуизм, парсизм ва жайнизм динларининг қоришмасидан иборат бўлган. А. дунёвий ва диний ҳокимиятни ўзида мужассамлаштирган. Бу динга эътиқод қилганлар А.нинг марҳаматига сазовор бўлганлар. Кейинчалик А. вафотидан сўнг бу янги дин кичик бир мазҳабга айланиб қолган. А. деҳқончилик ва савдога катта эътибор берган, Европа мамлакатлари б-н ҳам савдо-сотиқ олиб борган. А. илм-фан, санъатга ҳам ҳомийлик қилган. А.нинг вазири ва дўсти Абулфазл Алломий А. салтанати тарихига оид «Акбарнома» асарини ёзиб қоддирган. А. буюк давлат арбоби, қувваи ҳофизаси кучли, жасур, иқтидорли саркарда бўлган.
Ад.: Қодиров П., Ҳумоюн ва Акбар, Т., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.