Jalolobod viloyati

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com

Jalolobod viloyati - Qirğiziston Respublikasi tarkibidagi viloyat. Mamlakatning jan. qismida joylaşgan. 1930 y. 21 noyab.da taşkil etilgan (1958—89 y.larda Öş viloyati tarkibida, 1990 y.dan alohida viloyat). Şim. va şim.-ğarbdan Qirğizistonning Talas va Çu; şarq va şim.-şarqdan Norin, jan.-şarqdan Öş viloyatlari, jan va jan.-ğarbdan ÖzR b-n çegaradoş. Mayd. 33,7 ming km2. J. v. tarkibida 8 tuman, 5 şahar va 8 şaharça bor. Ma'muriy markazi — Jalolobod ş. Aholisi 880,8 ming kişi (respublika aholisining 19%); şundan 668,5 mingi qişloq aholisi (77,2%). Aholi ziçligi respublika örtaça körsatkiçidan bir qadar yuqori bölib, 1 km2 ga 26 kişi töğri keladi (2000).

Viloyatning katta qismini Tyanşan toğlarining jan.-ğarbiy tarmoqlari egallagan. Şim.-ğarbida Piskom, Sandalaş, Çatqol tizmalari; şim.da Talas Olatovi, Susamirtov, Möldatov va b.; janubida keng toğlararo tektonik botiqlar — Ketmontepa, Töğuztoro vodiysi joylaşgan. Norin daryosidan ğarbda — Otoynak tizmasi, şarqda Boboşota (bal. 4490 m gaça, viloyatning eng baland joyi), jan.-şarqda Olatov etaklarida.

Farğona tizmasi, jan.-ğarbda bir munça tekis va kambar toğ oldi tekisliklari bor. Dare vodiylaridagi tekisliklarda Jalolobod, Qoraungur, Nanay ş.lari joylaşgan. Foydali qazilmalardan toş-kömir, oltingugurt, neft, gaz, toş tuzi va b. uçraydi.

Iklimi kontinental, iliq va quruq iqlim. Örtaça t-ra yanv.da —2°, iyulda 25—28°. Eng köp yoğin Farğona tizmasining jan.-ğarbiy yon bağirlariga tuşadi. Quyi qismlarida 400—500 mm, 2500 m balandlikda — 1000 mm va undan köp; viloyatning örta qismlarida 300—350 mm gaça yoğadi. Eng yirik daryosi — Norin. Unga çapdan Qorasuv, öngdan Torkent, Uzunahmat, Qorasuv daryolari quyiladi. Şarqida Sirdaryo havzasiga mansub Qoradaryo (Kögart, Tentaksoy, Moylisuv irmoqlari b-n) oqadi. Daryolari gidroenergiya zaxirasiga boy (Norin daryosiga GES kaskadi qurilgan). Suğorişda keng foydalaniladi. Yirik köllari: Sariçelak, Kökola, Oyköl, Kutmanköl, Qorasuv va b.; ular asosan muzlikning erişi, toğ qulaşi natijasida va tektonik yöl b-n hosil bölgan köllar. Toğlarda 1200 m gaça sur tuprokli quruq daşt va efemerli çala çöl landşafti; 1200 m dan 2000 m gaça bölgan toğ yon bağirlari kaştan tuproğli toğ daştlaridan iborat. Çatqol, Farğona tizmalari yon bağirlari 1200—1300 m gaça balandlikda yonğoqzor, mevazor örmonlar va ösimlik turlariga boy toğ daştlari; 2000—3000 m da aralaş va igna bargli örmonlar, balandroq joylari subalp va alp ötloqlari, eng baland joylari qoyali çöqqilar, qor va muzliklardan iborat. Hayvonot dunyosi turli tuman: toğlarda toğ eçkilari, buğu, qobon, oq tirnoqli ayiq, qor qoploni, turli-tuman quş va sudraluvçilar uçraydi.

Xöjaligi. Mavjud sanoat korxonalari 1990-y.lardagi iqtisodiy islohotlar natijasida xususiy i. ç. va xizmat körsatiş korxonalariga, q. x.da jamoa xöjaliklari dehqon, fermer, şuningdek, xususiy dehqon xöjaliklariga aylantirildi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: elektr energetika (sanoat i. ç.ning 63,4%), rangli metallurgiya (10%), oziq-ovqat (5,2%) sanoati. Yoqilği, rangli metallurgiya sa-^ noati rivojlangan. Asosiy i. ç. mahsulotlari: elektr energiyasi (1999 y.da 11905,7 mln. kVt/soat), neft (76,9 ming t), elektr lampalari (156,7 mln. dona) va yarim ötkazuvçi materiallardan iborat. Jalolobod, Toşkömirda 1996 y. neftni qayta işlaş z-dlari işga tuşirildi. Quriliş materiallari, kiyim-keçak, un, göşt, sut, içimliklar, sabzavot konservalari, tamaki, poyabzal, mebel işlab çiqariladi.

Umumiy yer mayd. 1922,1 ming ga, şundan q. x.ga yarokli yerlar 154,2 ming ga bölib, mevali daraxtzor, piçanzor va yaylovdan iborat (2000). Boşoqli donli ekinlar, don uçun makkajöxori, paxta (23271 ga), poliz ekinlari, kartoşka (4874 ga), moyli ekinlar (21708 ga), tamaki (4002 ga) ekiladi. 1999 y.ga kelib k-z va s-zlar örnida yangi xöjaliklar (xususiy xöjalik, fermer xöjaligi, dehqon xöjaligi, q. x. kooperativlari, jamoa xöjaligi, aksiyadorlik jamiyatlari) taşkil topdi. Çorvaçilikda qoramol, qöy va eçki, yilqi, parranda boqiladi.

Bişkek—Öş avtomobil yöli, Qorasuv — Jalolobod — Kökyonğoq va Namangan — Uçqörğon — Toşkömir t. y. ötgan. Havo transporti Jalolobod — Bişkek, Jalolobod — Qoraköl, Jalolobod — Çölponota yönalişlarida qatnaydi.

J. v.da 3 oliy öquv yurti (un-t, tijorat in-ti, Bişkek fizkultura in-ti fakulteti), 3 örta maxsus (tibbiyot, madaniy maorif va q. x.) öquv muassasasi bor (2000). Teatr, filarmoniya, 117 madaniyat saroyi va klublari, 180 kutubxona mavjud (2000). Viloyatda 303 davolaşprofilaktika muassasasi, kasalxonalar va b. (qişloq ambulatoriyalari, feldşer-akuşerlik punktlari) bor. Ularda 1664 vraç, 7066 tibbiy xodim işlaydi. Jalolobod ş. yaqinida mineral buloqlar asosida taşkil etilgan balneologik kurort joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАЛОЛОБОД ВИЛОЯТИ - Қирғизистон Республикаси таркибидаги вилоят. Мамлакатнинг жан. қисмида жойлашган. 1930 й. 21 нояб.да ташкил этилган (1958—89 й.ларда Ўш вилояти таркибида, 1990 й.дан алоҳида вилоят). Шим. ва шим.-ғарбдан Қирғизистоннинг Талас ва Чу; шарқ ва шим.-шарқдан Норин, жан.-шарқдан Ўш вилоятлари, жан ва жан.-ғарбдан ЎзР б-н чегарадош. Майд. 33,7 минг км2. Ж. в. таркибида 8 туман, 5 шаҳар ва 8 шаҳарча бор. Маъмурий маркази — Жалолобод ш. Аҳолиси 880,8 минг киши (республика аҳолисининг 19%); шундан 668,5 минги қишлоқ аҳолиси (77,2%). Аҳоли зичлиги республика ўртача кўрсаткичидан бир қадар юқори бўлиб, 1 км2 га 26 киши тўғри келади (2000).

Вилоятнинг катта қисмини Тяньшан тоғларининг жан.-ғарбий тармоқлари эгаллаган. Шим.-ғарбида Писком, Сандалаш, Чатқол тизмалари; шим.да Талас Олатови, Сусамиртов, Мўлдатов ва б.; жанубида кенг тоғлараро тектоник ботиқлар — Кетмонтепа, Тўғузторо водийси жойлашган. Норин дарёсидан ғарбда — Отойнак тизмаси, шарқда Бобошота (бал. 4490 м гача, вилоятнинг энг баланд жойи), жан.-шарқда Олатов этакларида.

Фарғона тизмаси, жан.-ғарбда бир мунча текис ва камбар тоғ олди текисликлари бор. Даре водийларидаги текисликларда Жалолобод, Қораунгур, Нанай ш.лари жойлашган. Фойдали қазилмалардан тош-кўмир, олтингугурт, нефть, газ, тош тузи ва б. учрайди.

Иклими континентал, илиқ ва қуруқ иқлим. Ўртача т-ра янв.да —2°, июлда 25—28°. Энг кўп ёғин Фарғона тизмасининг жан.-ғарбий ён бағирларига тушади. Қуйи қисмларида 400—500 мм, 2500 м баландликда — 1000 мм ва ундан кўп; вилоятнинг ўрта қисмларида 300—350 мм гача ёғади. Энг йирик дарёси — Норин. Унга чапдан Қорасув, ўнгдан Торкент, Узунаҳмат, Қорасув дарёлари қуйилади. Шарқида Сирдарё ҳавзасига мансуб Қорадарё (Кўгарт, Тентаксой, Мойлисув ирмоқлари б-н) оқади. Дарёлари гидроэнергия захирасига бой (Норин дарёсига ГЭС каскади қурилган). Суғоришда кенг фойдаланилади. Йирик кўллари: Саричелак, Кўкола, Ойкўл, Кутманкўл, Қорасув ва б.; улар асосан музликнинг эриши, тоғ қулаши натижасида ва тектоник йўл б-н ҳосил бўлган кўллар. Тоғларда 1200 м гача сур тупрокли қуруқ дашт ва эфемерли чала чўл ландшафти; 1200 м дан 2000 м гача бўлган тоғ ён бағирлари каштан тупроғли тоғ даштларидан иборат. Чатқол, Фарғона тизмалари ён бағирлари 1200—1300 м гача баландликда ёнғоқзор, мевазор ўрмонлар ва ўсимлик турларига бой тоғ даштлари; 2000—3000 м да аралаш ва игна баргли ўрмонлар, баландроқ жойлари субальп ва альп ўтлоқлари, энг баланд жойлари қояли чўққилар, қор ва музликлардан иборат. Ҳайвонот дунёси турли туман: тоғларда тоғ эчкилари, буғу, қобон, оқ тирноқли айиқ, қор қоплони, турли-туман қуш ва судралувчилар учрайди.

Хўжалиги. Мавжуд саноат корхоналари 1990-й.лардаги иқтисодий ислоҳотлар натижасида хусусий и. ч. ва хизмат кўрсатиш корхоналарига, қ. х.да жамоа хўжаликлари деҳқон, фермер, шунингдек, хусусий деҳқон хўжаликларига айлантирилди. Саноатининг асосий тармоқлари: электр энергетика (саноат и. ч.нинг 63,4%), рангли металлургия (10%), озиқ-овқат (5,2%) саноати. Ёқилғи, рангли металлургия са-^ ноати ривожланган. Асосий и. ч. маҳсулотлари: электр энергияси (1999 й.да 11905,7 млн. кВт/соат), нефть (76,9 минг т), электр лампалари (156,7 млн. дона) ва ярим ўтказувчи материаллардан иборат. Жалолобод, Тошкўмирда 1996 й. нефтни қайта ишлаш з-длари ишга туширилди. Қурилиш материаллари, кийим-кечак, ун, гўшт, сут, ичимликлар, сабзавот консервалари, тамаки, пойабзал, мебель ишлаб чиқарилади.

Умумий ер майд. 1922,1 минг га, шундан қ. х.га ярокли ерлар 154,2 минг га бўлиб, мевали дарахтзор, пичанзор ва яйловдан иборат (2000). Бошоқли донли экинлар, дон учун маккажўхори, пахта (23271 га), полиз экинлари, картошка (4874 га), мойли экинлар (21708 га), тамаки (4002 га) экилади. 1999 й.га келиб к-з ва с-злар ўрнида янги хўжаликлар (хусусий хўжалик, фермер хўжалиги, деҳқон хўжалиги, қ. х. кооперативлари, жамоа хўжалиги, акциядорлик жамиятлари) ташкил топди. Чорвачиликда қорамол, қўй ва эчки, йилқи, парранда боқилади.

Бишкек—Ўш автомобиль йўли, Қорасув — Жалолобод — Кўкёнғоқ ва Наманган — Учқўрғон — Тошкўмир т. й. ўтган. Ҳаво транспорти Жалолобод — Бишкек, Жалолобод — Қоракўл, Жалолобод — Чўлпонота йўналишларида қатнайди.

Ж. в.да 3 олий ўқув юрти (ун-т, тижорат ин-ти, Бишкек физкультура ин-ти факультети), 3 ўрта махсус (тиббиёт, маданий маориф ва қ. х.) ўқув муассасаси бор (2000). Театр, филармония, 117 маданият саройи ва клублари, 180 кутубхона мавжуд (2000). Вилоятда 303 даволашпрофилактика муассасаси, касалхоналар ва б. (қишлоқ амбулаториялари, фельдшер-акушерлик пунктлари) бор. Уларда 1664 врач, 7066 тиббий ходим ишлайди. Жалолобод ш. яқинида минерал булоқлар асосида ташкил этилган бальнеологик курорт жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.