Jammu va Kaşmir

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–52-b. — ziyouz.com

Jammu va Kaşmir - Hindiston ştati (1947 y.dan). Mayd. 222 ming km2. Hududning bir qismini Pokiston hukumati nazorat qilib kelmoqda. Ma'muriy markazi — Srinagar ş., qişki qarorgohi — Jammu ş. J. va K. Hindistonning şim.-ğarbidagi eng çekkasida joylaşgan, ğarbda Pokiston, şim. da Afğoniston, şim.-şarqda Xitoy b-n çegaradoş.

Mil. av. 3-a.da imperator Aşoka davrida J. va K.ga budda dini kirib kelgan, keyinçalik Kuşonlar hukmronlik qilgan davrda ham buddizmga e'tiqod qilingan. U yerda öşa davrda hindu va budda madaniyatining uyğunlaşuvi vujudga keldi. 4—6-a.larda Kaşmir Guptalar davlati, söngra Ujjayn saltanati tasarrufiga ötdi. 697—738 y. larda Kaşmir hind hukmdorlarining eng maşhuri bölgan Lalitaditiya tuzgan davlat tarkibida böldi. Islom J. va K.ga 13—14-a.larda kirib borgan. 16-a. oxirlarida J. va K. boburiylar sulolasining vakili Akbar davlati tarkibiga kirgan.

Aholisi 10,1 mln. kişi (2001). Asosiy tillari: kaşmiri, dogri, gijri, urdu, balti, paxari, dadri, ladakhi. Ştat aholisining 66% musulmonlar bölib, Hindistonning musulmon aholisi eng köp bölgan ştati hisoblanadi. Aholining 30% ni hindular, 4% ni sikxlar va buddaviylar taşkil etadi.

Tabiati. J. va K. hududini şim.- ğarbdan jan.-şarqqa Qoraqurum va Ğarbiy Himolay toğlarining tizmalari kesib ötgan. Jan.-ğarbida, Pir-Panjal va Katta Himolay tizmalari orasida Kaşmir vodiysi joylaşgan (örtaça bal. 1600 m). Toğ yon bağirlarida keng bargli va igna bargli örmonlar, toğ tepalarida uz. 60—70 km li muzliklar bor. Iqlimi toğ subtropik iqlim, qişi şim.- şarqida sovuq, quruq, jan.-ğarbida mussonli va iliq. Yirik daryolari: Hind daryosi va uning irmoqlari — Gilgit va Jalat. Gidroenergiya resurslariga boy. Kaşmir vodiysi J. va K.ning eng obod qilingan va iqtisodiy jihatdan rivojlangan qismi.

Xöjaligi. Ştat aholisining 80% q. x.da band. Asosiy ekinlari: şoli, makkajöxori, buğdoy. Sabzavotçilik, polizçilik va boğdorçilikda (yonğoq, bodom, olma, nok, şaftoli va b.) tovar mahsulot yetiştiriladi. Dorivor ösimliklar plantatsiyalari bor. Yaylov çorvaçiligi rivojlangan: qöy, qoramol boqiladi. Aholi pillaçilik b-n ham şuğullanadi.

Ştatda hunarmandçilik rivojlangan. 40 mingga yaqin mayda sanoat korxonasi bor. Pillakaşlik va jun gazlama f-kalari, duradgorlik va mexanika ustaxonalari, kön-çarm va gilam korxonalari bor. Yoğoç öymakorligi buyumlari i. ç., gilam va şol römol töqiş, kaşta tikiş, kumuş buyumlari i. ç., zargarlik buyumlari tayyorlaş qadimdan keng tarqalgan. T. y. Jammu ş.gaça qurilgan. Avtomobil yöllarining uz. 12,7 ming km. Ştatda 3 ta aeroport bor: Srinagar, Jammu, Lex.

J. va K.dan mamlakatning boşqa r-nlariga yoğoç-taxta çiqariladi. Örmonlarda smola yiğib olinadi. Möynali hayvonlar ovlanadi. Kaşmir vodiysi iqlimining yumşoqligi va manzarali joylarning köpligidan xalqaro turizmning muhim markazlaridan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАММУ ВА КАШМИР - Ҳиндистон штати (1947 й.дан). Майд. 222 минг км2. Ҳудуднинг бир қисмини Покистон ҳукумати назорат қилиб келмоқда. Маъмурий маркази — Сринагар ш., қишки қароргоҳи — Жамму ш. Ж. ва К. Ҳиндистоннинг шим.-ғарбидаги энг чеккасида жойлашган, ғарбда Покистон, шим. да Афғонистон, шим.-шарқда Хитой б-н чегарадош.

Мил. ав. 3-а.да император Ашока даврида Ж. ва К.га будда дини кириб келган, кейинчалик Кушонлар ҳукмронлик қилган даврда ҳам буддизмга эътиқод қилинган. У ерда ўша даврда ҳинду ва будда маданиятининг уйғунлашуви вужудга келди. 4—6-а.ларда Кашмир Гупталар давлати, сўнгра Ужжайн салтанати тасарруфига ўтди. 697—738 й. ларда Кашмир ҳинд ҳукмдорларининг энг машҳури бўлган Лалитадития тузган давлат таркибида бўлди. Ислом Ж. ва К.га 13—14-а.ларда кириб борган. 16-а. охирларида Ж. ва К. бобурийлар сулоласининг вакили Акбар давлати таркибига кирган.

Аҳолиси 10,1 млн. киши (2001). Асосий тиллари: кашмири, догри, гижри, урду, балти, пахари, дадри, ладакҳи. Штат аҳолисининг 66% мусулмонлар бўлиб, Ҳиндистоннинг мусулмон аҳолиси энг кўп бўлган штати ҳисобланади. Аҳолининг 30% ни ҳиндулар, 4% ни сикхлар ва буддавийлар ташкил этади.

Табиати. Ж. ва К. ҳудудини шим.- ғарбдан жан.-шарққа Қорақурум ва Ғарбий Ҳимолай тоғларининг тизмалари кесиб ўтган. Жан.-ғарбида, Пир-Панжал ва Катта Ҳимолай тизмалари орасида Кашмир водийси жойлашган (ўртача бал. 1600 м). Тоғ ён бағирларида кенг баргли ва игна баргли ўрмонлар, тоғ тепаларида уз. 60—70 км ли музликлар бор. Иқлими тоғ субтропик иқлим, қиши шим.- шарқида совуқ, қуруқ, жан.-ғарбида муссонли ва илиқ. Йирик дарёлари: Ҳинд дарёси ва унинг ирмоқлари — Гилгит ва Жалат. Гидроэнергия ресурсларига бой. Кашмир водийси Ж. ва К.нинг энг обод қилинган ва иқтисодий жиҳатдан ривожланган қисми.

Хўжалиги. Штат аҳолисининг 80% қ. х.да банд. Асосий экинлари: шоли, маккажўхори, буғдой. Сабзавотчилик, полизчилик ва боғдорчиликда (ёнғоқ, бодом, олма, нок, шафтоли ва б.) товар маҳсулот етиштирилади. Доривор ўсимликлар плантациялари бор. Яйлов чорвачилиги ривожланган: қўй, қорамол боқилади. Аҳоли пиллачилик б-н ҳам шуғулланади.

Штатда ҳунармандчилик ривожланган. 40 мингга яқин майда саноат корхонаси бор. Пиллакашлик ва жун газлама ф-калари, дурадгорлик ва механика устахоналари, кўн-чарм ва гилам корхоналари бор. Ёғоч ўймакорлиги буюмлари и. ч., гилам ва шол рўмол тўқиш, кашта тикиш, кумуш буюмлари и. ч., заргарлик буюмлари тайёрлаш қадимдан кенг тарқалган. Т. й. Жамму ш.гача қурилган. Автомобиль йўлларининг уз. 12,7 минг км. Штатда 3 та аэропорт бор: Сринагар, Жамму, Лех.

Ж. ва К.дан мамлакатнинг бошқа р-нларига ёғоч-тахта чиқарилади. Ўрмонларда смола йиғиб олинади. Мўйнали ҳайвонлар овланади. Кашмир водийси иқлимининг юмшоқлиги ва манзарали жойларнинг кўплигидан халқаро туризмнинг муҳим марказларидан.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.