Jamoa xöjaligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–54-b. — ziyouz.com
Jamoa xöjaligi - mulkiy pay va jamoaviy mehnat asosida ixtiyoriy uyuşgan kişilarning şirkat (şeriklik) taşkiloti; xöjalik yuritiş şakli. J. x.ning bir qança turlari bor va ular turli mamlakatlarda turliça nomlanadi. Şörolar hukumatining dastlabki tiklaniş davrida q. x. işlab çiqarişini kollektivlaştiriş maqsadida (1-bosqiç) 1918—20 y.larda yerlarni hamkorlikda işlovçi şerikçilik maqomidagi xöjalik yuritiş şakllari (şirkatlar) taşkil etilgan. Ularning a'zolari özlarining i. ç. buyum va vositalarini faqat u yoki bu mehnat jarayonini bajariş davrida jamoa işiga qöşgan, boşqa paytda esa öz tasarruflarida saqlagan. Olingan daromad mahsulot holida i. ç. jarayoniga jalb etilgan vositalarga nisbatan taqsimlangan. A'zolarning bevosita mehnatda iştiroki va uluşining hisobga olinmasligi kabi sabablar mazkur i. ç.ni taşkil etiş şaklini takomillaştirişni taqozo etdi. Natijada kommuna şaklidagi xöjaliklar tuzildi (ularning mol-mulki a'zolari ixtiyoridagi i. ç. vositalarining birlaştirilişi asosida paydo böldi). Har bir a'zo uluşi qöşilgan buyum va vositalarning qiymatlarini aniqlaş asosida har bir a'zoga tegişli mulkiy pay b-n belgilangan hamda şunga muvofiq yil yakuni böyiça olingan daromad taqsimlangan. Keyingi bosqiçda taşkil etilgan q. x. artellarida mulkiy pay mikdorini aniqlaşda a'zolar mulki qiymatidan taşqari ularning mehnatdagi bevosita iştiroklari ham e'tiborga olinadigan böldi. Keyinçalik içki i. ç. va iqtisodiy usul hamda tamoyillarga tegişli özgartirişlar kiritiş asosida q. x. artellari kolxozlarda aylantirildi.
J. x.ning keyingi rivojlaniş bosqiçlarida sobiq Ittifoqning nomukammal iqtisodiy siyosati tufayli kolxozlarda payçilik tamoyillariga barham
berildi va yaratilgan mol-mulklar umumjamoa mulki sifatida (öşa davr konunçilik xujjatlarida) belgilab qöyildi. Şunga asosan umumjamoa mulki J. x. yuritişning moddiy, Namunaviy ustav esa huquqiy asos bölib qoldi.
Özbekistonda 1990-y.lar boşidan sobiq kolxozlar örnida faoliyat körsatayotgan J. x.da a'zolarning umumiy yiğilişi boşqaruvning oliy organi xisoblangan. Biroq umumiy yiğiliş J. x. a'zolarining iştirokida ötkazilsada, aslida aloxida a'zo xöjalik faoliyati yuzasidan qabul qilinadigan tegişli qarorlar böyiça hal etuvçi ovozga ega bölmagan. Umumiy yiğilişlar oraliğida xöjalikni yuritiş b-n boğliq masalalarni hal etiş Boşqaruv tomonidan amalga oşirilgan. Boşqaruvga va hamma işga rais rahbarlik kilgan.
Bozor iqtisodiyotiga ötiş bosqiçida Özbekistonda J. x. ham şaklan, ham mazmunan xöjalik yuritişning bozor usuli va tamoyillariga moye emasligi ma'lum bölib qoldi. 1998 y. 30 apr.da Özbekiston Respublikasining «Qişloq xöjaligi kooperativi (şirkat xöjaligi) töğrisida» qonuni qabul qilindi. Respublika hukumatining 1998 y. 15 iyuldagi 299-sonli «Qişloq xöjaligini isloh qilişga oid qonun hujjatlariga muvofiq qişloq xöjaligi kooperativlari (şirkat xöjaliklari) tuziş çora-tadbirlari töğrisida»gi qaroriga asosan barça J. x. şirkat xöjaliklariga aylantirila boşlandi. Özbekistonda 1754 şirkat xöjaligi faoliyat körsatadi (2000).
J. x.ni şirkat xöjaliklariga özgartiriş mulkiy pay va oila nydpamura asoslangan bölib, maqsad qişloqda mulkdorlar sinfini yaratiş, ularning mulkiy huquqlarini qayta tiklaş va himoya qiliş, bozor iqtisodiyoti talab va usullariga javob beradigan xöjalik yuritiş şaklini rivojlantiriş maqsadlarini közlaydi (yana q. Qişloq xöjaligi şirkati).
Qurbon Çoriyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАМОА ХЎЖАЛИГИ - мулкий пай ва жамоавий меҳнат асосида ихтиёрий уюшган кишиларнинг ширкат (шериклик) ташкилоти; хўжалик юритиш шакли. Ж. х.нинг бир қанча турлари бор ва улар турли мамлакатларда турлича номланади. Шўролар ҳукуматининг дастлабки тикланиш даврида қ. х. ишлаб чиқаришини коллективлаштириш мақсадида (1-босқич) 1918—20 й.ларда ерларни ҳамкорликда ишловчи шерикчилик мақомидаги хўжалик юритиш шакллари (ширкатлар) ташкил этилган. Уларнинг аъзолари ўзларининг и. ч. буюм ва воситаларини фақат у ёки бу меҳнат жараёнини бажариш даврида жамоа ишига қўшган, бошқа пайтда эса ўз тасарруфларида сақлаган. Олинган даромад маҳсулот ҳолида и. ч. жараёнига жалб этилган воситаларга нисбатан тақсимланган. Аъзоларнинг бевосита меҳнатда иштироки ва улушининг ҳисобга олинмаслиги каби сабаблар мазкур и. ч.ни ташкил этиш шаклини такомиллаштиришни тақозо этди. Натижада коммуна шаклидаги хўжаликлар тузилди (уларнинг мол-мулки аъзолари ихтиёридаги и. ч. воситаларининг бирлаштирилиши асосида пайдо бўлди). Ҳар бир аъзо улуши қўшилган буюм ва воситаларнинг қийматларини аниқлаш асосида ҳар бир аъзога тегишли мулкий пай б-н белгиланган ҳамда шунга мувофиқ йил якуни бўйича олинган даромад тақсимланган. Кейинги босқичда ташкил этилган қ. х. артелларида мулкий пай микдорини аниқлашда аъзолар мулки қийматидан ташқари уларнинг меҳнатдаги бевосита иштироклари ҳам эътиборга олинадиган бўлди. Кейинчалик ички и. ч. ва иқтисодий усул ҳамда тамойилларга тегишли ўзгартиришлар киритиш асосида қ. х. артеллари колхозларда айлантирилди.
Ж. х.нинг кейинги ривожланиш босқичларида собиқ Иттифоқнинг номукаммал иқтисодий сиёсати туфайли колхозларда пайчилик тамойилларига барҳам
берилди ва яратилган мол-мулклар умумжамоа мулки сифатида (ўша давр кoнунчилик хужжатларида) белгилаб қўйилди. Шунга асосан умумжамоа мулки Ж. х. юритишнинг моддий, Намунавий устав эса ҳуқуқий асос бўлиб қолди.
Ўзбекистонда 1990-й.лар бошидан собиқ колхозлар ўрнида фаолият кўрсатаётган Ж. х.да аъзоларнинг умумий йиғилиши бошқарувнинг олий органи хисобланган. Бироқ умумий йиғилиш Ж. х. аъзоларининг иштирокида ўтказилсада, аслида алохида аъзо хўжалик фаолияти юзасидан қабул қилинадиган тегишли қарорлар бўйича ҳал этувчи овозга эга бўлмаган. Умумий йиғилишлар оралиғида хўжаликни юритиш б-н боғлиқ масалаларни ҳал этиш Бошқарув томонидан амалга оширилган. Бошқарувга ва ҳамма ишга раис раҳбарлик килган.
Бозор иқтисодиётига ўтиш босқичида Ўзбекистонда Ж. х. ҳам шаклан, ҳам мазмунан хўжалик юритишнинг бозор усули ва тамойилларига мое эмаслиги маълум бўлиб қолди. 1998 й. 30 апр.да Ўзбекистoн Республикасининг «Қишлоқ хўжалиги коoперативи (ширкат хўжалиги) тўғрисида» қонуни қабул қилинди. Республика ҳукуматининг 1998 й. 15 июлдаги 299-сонли «Қишлоқ хўжалигини ислоҳ қилишга оид қонун ҳужжатларига мувофиқ қишлоқ хўжалиги кооперативлари (ширкат хўжаликлари) тузиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига асосан барча Ж. х. ширкат хўжаликларига айлантирила бошланди. Ўзбекистонда 1754 ширкат хўжалиги фаолият кўрсатади (2000).
Ж. х.ни ширкат хўжаликларига ўзгартириш мулкий пай ва оила nydpamura асосланган бўлиб, мақсад қишлоқда мулкдорлар синфини яратиш, уларнинг мулкий ҳуқуқларини қайта тиклаш ва ҳимоя қилиш, бозор иқтисодиёти талаб ва усулларига жавоб берадиган хўжалик юритиш шаклини ривожлантириш мақсадларини кўзлайди (яна қ. Қишлоқ хўжалиги ширкати).
Қурбон Чориев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.